Etnisch profileren is wettelijk verboden en dat moet zo blijven

Vorige week werd rapper Typhoon staande gehouden door de politie. De combinatie van zijn leeftijd, zijn dure auto en zijn huidskleur waren verdacht. Nadat hij zijn ervaring op Facebook had gezet, bood de politie excuses aan. Dat de rapper mede op basis van zijn uiterlijk werd staande gehouden was een inschattingsfout, aldus de districtschef. VVD-leider Halbe Zijlstra stelde echter dat etnisch profileren 'erbij hoort' omdat 'bepaalde bevolkingsgroepen nu eenmaal zwaarder vertegenwoordigd zijn in criminele activiteiten'. Maar etnisch profileren is wettelijk verboden en daar zijn goede redenen voor.

Als politieagenten op straat surveilleren, moeten ze op basis van wat ze zien ('verdachte omstandigheden') bepalen of ze ingrijpen. De combinaties van factoren die bepalen of ze ingrijpen, worden risicoprofielen genoemd. Doorgaans bepalen agenten op basis van hun ervaring en intuïtie wat verdacht is, bijvoorbeeld iemand op straat met een koevoet in zijn handen die schichtig om zich heen kijkt, of iemand met een jerrycan in een wijk waar een pyromaan actief is. Als etniciteit een van de factoren is in deze afweging, is sprake van etnisch profileren.

In de Verenigde Staten is veel discussie over racial profiling, zoals het daar heet. Uit onderzoek blijkt dat verhoudingsgewijs veel meer Afro-Amerikanen met hun auto door de politie aan de kant worden gezet vanwege kleine overtredingen als een kapot autolampje of een beschadigde kentekenplaat. Vervolgens worden de passagiers en het voertuig uitgebreid gecontroleerd. Om racial profiling tegen te gaan, heeft inmiddels de helft van alle staten wetgeving die politiediensten verplicht etnische gegevens vast te leggen bij elke verkeerscontrole.

Ook in Nederland komt etnisch profileren voor. Nadat rapper Typhoon was aangehouden, meldden meer jongeren dat ook zij geregeld op grond van hun uiterlijk door de politie worden staande gehouden en gevraagd naar hun identiteitsbewijs. Een aantal jongeren maakte al een app om politiediscriminatie in kaart te brengen. Hoe groot het probleem is, weet niemand.

En nu stelt de VVD dat etnisch profileren gerechtvaardigd is, omdat criminaliteit onder bepaalde bevolkingsgroepen hoger is. Dat is om twee redenen een onjuiste opvatting.

Ten eerste is sprake van een cirkelredenering. Dat er een statistisch verband bestaat tussen etniciteit en criminaliteit is inderdaad zichtbaar in Nederlandse gevangenissen: daarin zijn bepaalde (niet-westerse) etniciteiten oververtegenwoordigd. Maar dat kan juist het gevolg zijn van etnisch profileren: als de politie vooral kijkt naar bepaalde etniciteiten, zullen die ook vaker in de strafrechtketen terechtkomen. Een causaal verband tussen etniciteit en criminaliteit is dan ook nauwelijks aantoonbaar, omdat veel criminologisch onderzoek wordt gebaseerd op justitiecijfers, die vertekend zijn als de politie etnisch profileert.

Ten tweede is etnisch profileren juridisch niet toegestaan en dat is maar goed ook: als onschuldige burger wil je niet doorlopend als verdachte worden beschouwd omdat de overheid je onterecht associeert met criminelen. Het kan erg vervelend zijn als je voortdurend wordt gecontroleerd. Omdat mensen hun etniciteit niet kunnen veranderen, zijn de controles onontkoombaar. Personen die geregeld worden gecontroleerd terwijl ze onschuldig zijn, verliezen vertrouwen in de overheid.

Het is goed dat de politie heeft toegegeven dat het bij Typhoon ging om etnisch profileren en dat zij excuses heeft aangeboden. De politie mag niemand op basis van zijn uiterlijk aanhouden - dat is discriminatie. Het zou goed zijn als de politiek daarbij zou aansluiten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden