Etiket godsdienstoorlog klopt vaak niet

Sinds de wat onhandige uitspraak van PKN-scriba René de Reuver dat de islam een godsdienst van vrede is, woedt op de opiniepagina's van Trouw een boeiende discussie over de vraag of religie kan worden gezien als de oorzaak van oorlogen.

In dit jaar waarin 500 jaar Reformatie wordt herdacht is dat een interessant debat, omdat de Reformatie beschouwd wordt als aanleiding tot talloze oorlogen in de 16de en de 17de eeuw, waarop het etiket 'godsdienstoorlog' is geplakt. Bekende voorbeelden zijn de Boerenoorlog in Duitsland (1524-1526) en onze Tachtigjarige Oorlog (1568- 1648).

Ter gelegenheid van het gedenkjaar verschijnt een boek waarin historici en theologen alle aspecten van de Reformatie beschrijven. Militair historicus Kees Schulten analyseert de tientallen oorlogen die als 'godsdienstoorlog' een plek in de geschiedenisboeken hebben gekregen. Dan blijkt dat religie daarin wel een rol speelde, maar zelden de enige oorzaak was. En vaak geen oorzaak maar een aanleiding of slechts een in de maatschappelijke context bruikbaar argument om een oorlog te beginnen.

De Boerenoorlog is een interessant voorbeeld van een combinatie daarvan. Onder de Duitse boeren heerste in de vroege 16de eeuw grote onvrede over de belasting die ze moesten betalen aan de vorsten en de kerk. De spanning was om te snijden en de boeren waren vatbaar voor een goed argument om in opstand te komen. Dat argument leverde Luthers aanhanger, de radicale prediker Thomas Müntzer. Hij gaf Luthers geschriften tegen de kerkelijke overheden een politiek-maatschappelijke context door Luthers kritiek aan te vullen met kritiek op de adel. Daarop braken boerenopstanden uit die al snel het karakter van een oorlog kregen.

Toen Luther ontdekte dat zijn theologische opvattingen anders werden begrepen dan hij ze bedoelde, maakte hij de vorsten duidelijk dat zij niet goed genoeg voor de boeren zorgden. Tegelijk verweet hij de boeren dat ze het opnemen van het zwaard lieten samengaan met een beroep op het evangelie .

Deze oorlog maakt duidelijk dat het te gemakkelijk is om te stellen dat religie oorlogen veroorzaakt, zoals sommigen in het debat betogen, maar ook dat godsdienst niet per definitie vrede betekent, wat anderen naar voren brengen. Oorlogen zijn altijd de ontlading van dynastieke, maatschappelijke of religieuze spanningen, en vaak een combinatie daarvan.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden