Ethische grenzen aanslagplegers vervagen door ‘terreurinflatie’

Beeld AFP

Dat IS zich niet laat hinderen door ethiek blijkt opnieuw uit de aanslag in Manchester, waarbij veel jongeren omkwamen.

Bij de aanslag in Manchester, opgeëist door Islamitische Staat, lijken kinderen en tieners een bewust doelwit geweest. Daarmee heeft de terreurgroep een nieuwe stap gezet op de schaal van de gruwelijkheid.

Je zou het terreurinflatie kunnen noemen, verklaart Jelle van Buuren van de Universiteit Leiden. “Mensen in het westen raken een beetje gewend aan aanslagen. Terroristen spelen daar op in door steeds gruwelijker toe te slaan. Als je jezelf opblaast in de hal van een concertzaal waar veel kinderen en tieners aanwezig zijn, maak je meer indruk dan wanneer je nog eens met een bestelbusje drie mensen doodrijdt.”

Om de aandacht vast te houden moet IS er steeds ‘een schepje bovenop doen’, beaamt Joas Wagemakers, islamoloog aan de Universiteit Utrecht. Dit leidt tot excessen van een onvoorstelbare wreedheid. “Eerst introduceerde IS het onthoofden van gevangenen. Daarna koos ze voor levend verbranden. Weer later liet ze gevangenen oplossen in een bak salpeterzuur.”

Interne reflectie

Ook al zaaien ze altijd dood en verderf, veel terroristen hanteren bij de keuze van hun doelwitten wel degelijk bepaalde ethische normen. Zo heeft Osama Bin Laden zijn aanslagen op het New Yorkse World Trade Centre in 2001 uitgebreid verantwoord. Die dodelijke vliegtuigen boorden zich in het hart van het Amerikaanse economische systeem, niet in een kleuterschool, zei de Al-Qaida-voorman destijds.

Maar IS is uit ander hout gesneden dan Al-Qaida. Voor zover ze haar ­acties verdedigt, is dat volgens Wagemakers vooral in reactie op kritiek van andere terroristische organisaties, niet zozeer vanuit een interne behoefte aan reflectie. En naarmate IS in het kalifaat meer in het nauw komt, zal het ethisch gehalte eerder af- dan toenemen.

Vorig jaar zei een woordvoerder van IS al dat elk westers doel geoorloofd was en dat je de vijand moest raken waar je maar kon, met alle mogelijke middelen. Kinderen blijken daarbij geen taboe. Dat zou ook niet passen binnen de filosofie van IS. “De organisatie leidt kinderen van jongs af aan op in de eigen ideologie en laat ze bij vijanden de keel doorsnijden”, zegt Wagemakers. “Als je het acceptabel vindt om je eigen kinderen bij de strijd te betrekken, dan vind je het vast ook niet zo erg om de kinderen van een ander te doden.”

Maar de buitenwereld ziet dat anders. Wie kinderen doodt, vervreemdt sympathisanten van zich. Dat ondervonden de Taliban toen ze in 2014 op een Pakistaanse school 135 leerlingen doodden. “Dat was heel slecht voor hun imago“, zegt Wagemakers. “Het gaf een enorme terugslag, ook omdat de Pakistaanse overheid een felle tegenaanval inzette.”

Doorgeslagen balans

Het blijft voor terreurorganisaties kortom schipperen: je moet voldoende geweld gebruiken om de aandacht te trekken, maar niet zoveel dat je steun verliest. Bij IS is die balans al jaren doorgeslagen: de club ontleent zijn status grotendeels aan het exorbitante geweld.

Dat zie je terug in het propaganda-materiaal van IS, zegt terrorismedeskundige Van Buuren. Zo presenteerde het officiële IS-magazine Rumiyah onlangs tips om in het Westen aanslagen te plegen met een mes. Daarbij werd in geuren en kleuren uitgelegd welk type mes het beste werkte, onder het motto: hoe afschrikwekkender, hoe beter.

Het schokeffect van een aanslag moet maximaal zijn om zoveel mogelijk angst te zaaien. Daarom zet IS ­behalve op gruwelijkheid ook in op variatie en verrassing. Zo creëer je chaos. “Vandaag maakt iedereen zich druk over de vraag hoe we concertzalen ­beter kunnen beveiligen”, zegt van ­Buuren. “Een paar maanden ­geleden, na de kerstmarkt in Berlijn, ging het ­erover wat je kon doen tegen het gevaar van vrachtwagens. En ­vorige maand ging de discussie over ­advertenties op Marktplaats, ­waarmee terroristen slachtoffers in de val wilden lokken. Die onvoor­spelbaarheid is de kracht van ter­rorisme.”

Hoewel de schrik er na elke aanslag flink in zit, is het de kunst om je niet gek te laten maken, zegt Van Buuren. Hij wijst op de aanslag van een­ IS-sympathisant, vorige zomer, voor de ingang van een popfestival in het Duitse Ansbach. “Daarna zijn alle popfestivals in Nederland gewoon doorgegaan. Dat is het sterkste antwoord op terreur, al begrijp ik heel goed dat ouders zich zo kort na Manchester nog eens achter de oren zullen krabben als hun kind vanavond ergens op een plein naar de wedstrijd van Ajax wil gaan kijken.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden