Ethiopië worstelt met opvolging Meles

Vraag is of de etnisch verdeelde bevolking wederom een leider uit een kleine minderheid wil accepteren

De 'slimste en meest charmante leider van Afrika' opvolgen is een lastige opdracht. De nieuwe 'Stem van Afrika' zien te worden, is ook al niet makkelijk. De Ethiopische vicepremier en minister van buitenlandse zaken Hailemariam Desalegn (47) had vorige week al beëdigd moeten worden tot nieuwe leider van de Oost-Afrikaanse grootmacht. Na de dood van de even gevierde als verguisde autocratische premier Meles Zenawi (57) is hij de meest voor de hand liggende opvolger.

Maar zijn benoeming is uitgesteld. Officieel vanwege de begrafenis van Abune Paulos, het hoofd van de invloedrijke orthodoxe-christelijke kerk. De werkelijke reden zou een opvolgingscrisis achter de schermen zijn. De grondwet voorziet in geen enkel protocol over Meles' opvolging, en er zou een gebrek aan vertrouwen zijn in de onervaren Hailemariam, een sanitair ingenieur die pas sinds 2010 in de regering zit.

Hailemariam is bovendien protestants; in Ethiopië domineren de orthodox-christelijken en de moslims het religieuze landschap.

Daarbij vertegenwoordigt de vice-premier binnen de regeringscoalitie de afgelegen zuidelijke regio SNNPR. Een gebied met veel inwoners, maar weinig politieke slagkracht. Binnen die regio behoort Hailemariam tot de Wolayta-minderheid, een volk van nog geen twee miljoen zielen.

Ethiopië heeft altijd leiders gehad uit de koele hooglanden in het noorden. Zo kwam Meles uit Tigray, een gebied met slechts 4,9 miljoen mensen. Hailemariam zou dan ook de eerste vertegenwoordiger van de protestantse, zuidelijke minderheid aan het hoofd van de regering zijn.

En dat zou er bij de circa 85 miljoen Ethiopiërs, na 21 jaar door de Tigray-minderheid te zijn geregeerd, niet ingaan. Juist door Meles' controversiële systeem van etnisch federalisme (zie kader) is identiteit, afkomst, taal en cultuur een hoofdrol gaan spelen in het zeer diverse Ethiopië. Vrijwel alle politieke partijen in het land zijn etnisch gekleurd. De regeringscoalitie EPRDF vertegenwoordigt officieel gelijkelijk de grootste regio's en etnische groepen (Oromia, Amhara, de zuidelijke volkeren en de Tigray), maar de Tigray-partij van Meles, de TPLF, heeft de meeste macht.

Door het wegvallen van sterke leider Meles zouden de ondervertegenwoordigde etnische groepen nu hun kans schoon zien. "Dat de regeringscoalitie EPRDF aan de macht blijft, staat buiten kijf", schrijft Hoorn van Afrika-specialist Jason Mosley van de Britse denktank Chatham House. "De oppositie is te verdeeld en te lang onderdrukt om de overgang te verstoren. Maar binnen de EPRDF zal een machtsstrijd losbarsten."

Vóór Meles waren de Amhara, een volk van bijna 19 miljoen, sinds jaar en dag de heersers. Het Amhaars is de officiële taal in Ethiopië. "Zij zouden hun macht terug kunnen eisen nu Meles van het toneel is verdwenen. Een veelgenoemde Amhara-kandidaat is minister van informatie Berekt Simon", zegt Afrika-analist van denktank IHS Global Gus Selassie vanuit Washington. "Maar die heeft wellicht teveel vijanden gemaakt". De geruchten gaan dat hij, rechterhand van Meles, uitvoerder was van diens repressiecampagnes.

Ook de Oromia, overwegend moslims en de omvangrijkste groep (ruim 30 miljoen), zouden een grotere stem kunnen eisen in de federale regering. Ondanks hun aantal hebben ze nooit politieke macht gehad. Een mogelijke kandidaat uit die gelederen is Oromia-leider Alemayehu Atomsa zijn.

Dat Meles juist zuiderling Hailemariam graag als opvolger zag, beschouwt Mosley van Chatham House als een sluw 'gebaar naar de andere etniciteiten'. Meles koos bewust geen Tigray, zodat hij postuum niet het verwijt van 'eigen volk eerst' zou krijgen, maar hij koos ook niet iemand uit een bevolkingsgroep met enige politieke macht. "De perfecte compromis-kanidaat", aldus Selassie van IHS Global. "Maar ik zie het ook wel gebeuren dat de TPLF, die zowel binnen het kabinet als het leger dominant is, alsnog een premier uit eigen partij eist. In dat geval zou de alom geprezen minister van gezondheid, Tewodros Adhanom, grote kans maken als langetermijn-opvolger."

Eind september beslissen de leden van de regeringscoalitie of Hailemariam tot de volgende verkiezingen in 2015 zal aanblijven of dat hij slechts tussenpaus wordt.

Etnische democratie of verdeel en heers?
Etnisch federalisme, zo doopte alleenheerser Meles begin jaren negentig zijn unieke systeem van een federatie bestaande uit acht zelfstandig bestuurde regio's en drie steden (Addis Abeba, Dire Dawa en Harar), afgebakend op basis van etniciteit. Ethiopië kent 85 verschillende bevolkingsgroepen en talen. Meles' etnische democratie beloofde een einde te maken aan etnische ongelijkheid en conflicten. Ook zouden alle etnische groepen worden erkend in hun taal en cultuur en het recht op afscheiding krijgen.

In de praktijk werkt het minder goed. De Ethiopische professor Asnake Kefale, die in Leiden promoveerde op etnisch federalisme, onderzocht de gevolgen ervan. Hij concludeerde in 2010 dat het benadrukken van etniciteit vooral wantrouwen en conflicten tussen de verschillende bevolkingsgroepen en tussen het volk en de overheid veroorzaakt. Bovendien lukte het alleen Eritrea, tot 1993 onderdeel van Ethiopië, om de wens tot onafhankelijkheid uit te zien komen na een zware strijd. Daarna woedde er nog een bloedige en zinloze grensoorlog tussen Ethiopië en Eritrea.

Het trekken van de grenzen van de regio's leidde tot slepende ruzies over grond en natuurlijke hulpbronnen tussen volkeren. Daarbij is de beloofde bestuurlijke autonomie voor de regio's tot op heden uitgebleven. De federale overheid in Addis Abeba is en blijft oppermachtig.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden