Ethiopië wankelt

volkswoede | Het is al een jaar onrustig in Ethiopië, waar de bevolking het gehad heeft met de regering. Er vielen zeker 500 doden bij protesten, en de onrust neemt toe: vorige week werd de noodtoestand afgekondigd. Wat is er aan de hand?

1Wat is nu precies het probleem in Ethiopië?

Grote delen van de bevolking in Ethiopië zijn klaar met de regering van premier Hailemariam Desalegn. Na bijna een jaar van niet aflatende protesten voelt de regering zich in het nauw gedreven; vorige week kondigde ze de noodtoestand af. Betogers eisen meer democratie en beschuldigen het regime van een onrechtvaardige verdeling van land en etnische marginalisatie.

De protesten begonnen vorig jaar november toen de regering met een plan kwam om hoofdstad Addis Abeba flink uit te breiden. Boeren van het Oromovolk, het grootste in het land, vreesden dat zij daarvoor van hun akkers zouden worden verdreven.

De angst van de Oromo was gegrond. Al het land in Ethiopië is namelijk eigendom van de staat. Het kan alleen worden gepacht. In de laatste tien jaar beëindigde de overheid met enige regelmaat pachtovereenkomsten met veelal keuterboeren. Daarna werd de grond verpacht aan binnenlandse en buitenlandse investeerders onder wie Nederlandse bloemenboeren.

De regering zag weliswaar af van de uitbreiding van Addis Abeba maar de geest was uit de fles. Protesten gingen door en verspreidden zich over diverse delen van het land. Ook boeren onder de Amhara, het op een na grootste volk, gingen de straat op. Ook zij zijn kwaad over landkwesties. Politie en zelfs leger werden ingezet tegen de demonstraties. De veiligheidstroepen traden keihard op en zeker vijfhonderd mensen zijn tot nu toe om het leven gekomen. Duizenden raakten gewond en tienduizenden verdwenen achter de tralies.

Al jaren ontbreekt het aan politieke vrijheid in Ethiopië. Parlementsverkiezingen vorig jaar leverden geen enkele zetel voor de oppositie op. Journalisten, bloggers en oppositiepolitici moeten het ontgelden en worden opgesloten of vluchten naar het buitenland. Kritiek wordt niet geduld door de regering waar de grootste macht ligt bij Tigreërs, een volk dat slechts 6 procent van de bevolking uitmaakt.

Getachew Metaferia, een Ethiopische politicoloog in de VS, noemt het 'een staat gecontroleerd door een etnische minderheid die haar wil oplegt aan de meerderheid van de honderd miljoen Ethiopiërs'.

2Hoe kan het dat een minderheid de dienst uitmaakt?

Tigreërs zijn een bergvolk uit het uiterste noorden van Ethiopië. Ze hebben hun huidige macht en invloed vooral te danken aan de belangrijke rol die ze speelden bij de verdrijving van dictator Mengistu Haile Mariam in 1991, na zeventien jaar terreurbewind.

Een van de leidende Tigrese rebellen was wijlen Meles Zenawi die in 1991 de ceremoniële functie van president kreeg. Vier jaar later kreeg hij de echte macht als premier, een functie die hij hield tot zijn dood in 2012. Hij overzag de verdeling van Ethiopië in regio's, op etnische basis gevormd, met enige mate van zelfbestuur. Ook was hij de motor achter de indrukwekkende economische groei van het land.

Maar naarmate zijn regeerperiode vorderde, werd hij autocratischer. Democratische vrijheden verdwenen in hoog tempo na de parlementsverkiezingen in 2005. De oppositie won in Addis Abeba en claimde ook de nationale zege. De regering antwoordde met de arrestatie van oppositieleden en beschuldigde hen van verraad. Anderen vluchtten naar het buitenland. Er bestaat nauwelijks nog een oppositie en eigenlijk creëerden Zenawi en de regeringspartij EPRDF een eenpartijstaat.

Opvolger premier Desalegn ging op dezelfde voet door. Hij behoort tot het piepkleine Wolaytavolk maar is omringd door Tigreërs die ook de veiligheidsorganen domineren en de economische macht zijn in het land. Een positie die ze uit alle macht willen behouden.

Tigreërs zijn trots op hun illustere historie. Ze beschouwen zich als de nakomelingen van koning Menelik I die volgens de overlevering een zoon was van de koningin van Sheba en de bijbelse koning Solomon. Betogers klagen dat Tigrese leiders geen respect hebben voor de meer dan tachtig andere volken in het land.

4Wie profiteert van de snelle economische groei en wie niet?

Grote winnaars van de economische boom zijn de door Tigreërs gedomineerde regering en buitenlandse bedrijven. De groeiende economie levert werkgelegenheid op maar de bevolking groeit ook snel en er zijn onvoldoende banen, vooral voor jongeren. De werkloosheid bedraagt zo'n 20 procent.

Het onderwijs is er weliswaar ook op vooruitgegaan maar nog altijd vallen velen buiten de boot. Bijna 70 procent van de kinderen gaat naar de lagere school maar slechts 47 procent maakt die af. Naar de middelbare school gaat 38 procent. Zonder middelbare school of lager beroepsonderwijs zijn banen zo goed als uitgesloten.

Data van de Wereldbank toont dat zeker 37 miljoen van de 100 miljoen Ethiopiërs onder de armoedegrens van een euro per dag leven. De bank merkt op dat de armsten nog armer zijn geworden. "De hoge voedselprijzen die het inkomen van arme boeren weliswaar verbeteren, maken het moeilijker voor de allerarmsten."

5 En hoe moet het nu verder?

De demonstranten hebben in de laatste maanden hun woede gekoeld op binnen- en buitenlandse bedrijven waaronder Nederlandse bloemenkwekers. Dat lijkt onverstandig want werkgelegenheid gaat verloren. Maar volgens de naar de VS gevluchte activist Jawar Mohammed maakt het juist deel uit van de strategie van de betogers. "Het is de bedoeling de economische kracht van het regime te verminderen. Eenmaal verzwakt wordt het gedwongen op te stappen." Sommige buitenlandse bedrijven en investeerders trekken zich al terug. Ook toeristen annuleren vakanties nadat betogers enkele hotels hadden aangevallen.

Premier Desalegn suggereert dat er ruimte is voor een dialoog. "We hebben onze tekortkomingen. We willen de politieke ruimte verbreden en gaan praten met verschillende groepen binnen de gemeenschap." Hij zei dit tegenover buitenlandse journalisten die de Duitse bondskanselier Angela Merkel begeleidden tijdens een recent bezoek. Maar hij heeft tijdens een andere gelegenheid gezegd de noodtoestand te gebruiken om "tegen gewelddadige extremistische groepen op te treden". Wat hij daaronder verstaat is giswerk.

De sfeer is uiterst grimmig aan beide zijden. Demonstranten zijn woedend over het optreden van veiligheidsorganen. De regering is zich bewust van de dreiging die van de protestacties uitgaat. Ze ziet zich tegenover Oromo en Amhara staan die zo'n 60 procent van de bevolking vormen.

De internationale gemeenschap heeft zich lang gehuld in stilzwijgen over het gebrek aan democratische vrijheden. Vooral het Westen ziet Ethiopië als betrouwbare partner omdat het actief strijdt tegen Al-Shabaab, de radicaal-islamitische beweging in buurland Somalië.

Maar voorzichtig beginnen het Westen en de VN te manen tot een dialoog. De protesten halen weliswaar het nieuws maar vooral de eenmansactie van marathonloper Feyisa Lilesa trok de aandacht. De winnaar van de zilveren medaille tijdens de Olympische Spelen dit jaar kruiste zijn armen boven het hoofd op het erepodium: het protestteken van de anti-regeringsbetogers. Dat beeld schudde het buitenland wakker.

Nu trekken Ethiopiërs zich meestal weinig aan van wat het buitenland te zeggen heeft. Dat geldt zowel voor betogers als regering. Maar zeker is dat de verhitte gemoederen aan beide kanten gekalmeerd moeten worden door een dialoog. Zo niet, dan zullen er alleen maar meer mensen omkomen en zal de regering nog autocratischer worden.

3 Hoe doet de economie het?

Lang stond Ethiopië symbool voor de ergste hongersnood ter wereld. In 1984 en 1985 stierven waarschijnlijk een miljoen mensen. Het was een van de armste en meest achtergebleven landen in Afrika. Nu, ruim dertig jaar later, groeit de economie jaarlijks met gemiddeld een gezonde 10 procent.

Zenawi wist buitenlandse bedrijven naar Ethiopië te lokken met lage belastingen en gaf ze de vrije hand. Hij trok vooral investeerders aan in de agrarische en industriële sectoren. Ethiopië produceert onder meer het beste leer in de regio en heeft een bloeiende schoenenindustrie.

Veel belang hechtte Zenawi aan tuinbouw. Hij verpachtte zo'n vier miljoen hectare land aan binnenlandse maar vooral ook buitenlandse bedrijven om er voedsel en bloemen op te verbouwen. Niet alleen was de pachtprijs gunstig maar hij liet ook dammen bouwen om bedrijven van voldoende water en elektriciteit te voorzien.

Inmiddels exporteert het land tal van tuinbouwproducten zoals koffie en mais maar ook bloemen, een branche waar Nederland een belangrijke rol speelt. Ethiopië heeft een aantrekkelijk klimaat voor tuinbouw. De grond is vruchtbaar en de lonen zijn laag. Nederland is een belangrijke partner voor Ethiopië. De Ethiopisch Nederlandse Zakenvereniging (ENLBA) ondersteunt zo'n 130 Nederlandse bedrijven in het land.

De Ethiopische regering behoudt evenwel het monopolie over bank- en telecommunicatiesectoren. Vooral de laatste branche is belangrijk voor de overheid die de touwtjes strak in handen wil houden. In het afgelopen jaar heeft de regering enkele malen het sms- en internetverkeer uitgeschakeld om te voorkomen dat demonstranten kunnen coördineren.

Ethiopië onderneemt ook megaprojecten zoals de Grand Ethiopian Renaissance Dam die 6000 megawatt moet opleveren voor eigen consumptie en export. En onlangs werd de 750 kilometer lange treinverbinding met het buurlandje Djibouti in gebruik genomen. Door het conflict met het andere buurland, Eritrea, raakte Ethiopië de toegang tot een zeehaven kwijt. Zo'n 90 procent van de Ethiopische import en export gaat via Djibouti, tot voor kort alleen per vrachtwagen te bereiken.

Ook het toerisme is een belangrijke bron van inkomsten. Ethiopië is rijk aan monumenten uit een illustere geschiedenis. De Europese Raad riep het land in 2015 nog uit tot de beste toeristische bestemming ter wereld.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden