Ethiek zit ingebakken in de kosmos

De Templetonprijs, ook wel de Nobelprijs voor religie genoemd, wordt de laatste tijd toegekend aan natuurkundigen met spirituele interesses. Dit jaar is de Zuid-Afrikaan George Ellis uitverkoren, een quaker met groot sociaal gevoel.

Pieter van der Ven

Het was voor de Zuid-Afrikaanse geleerde in de theoretische kosmologie en zwaartekrachtdeskundige George Ellis (1940) waarschijnlijk net zo'n verrassing als voor ieder ander dat uitgerekend hij de Templetonprijs 2004 kreeg toegekend.

De 'Nobelprijs voor religie' heet hij wel – maar de laatste jaren is het meer en meer een prijs geworden voor natuurwetenschappers die in hun onderzoek interesse tonen voor spirituele werkelijkheden. De Templetonstichting rekent voor: vijftig jaar onderzoek en innovatie op het gebied van reizen heeft als resultaat opgeleverd dat Amerikanen nu zo'n honderd maal meer reizen dan in 1950. Zulke sommetjes gelden ook op het gebied van geneeskunde, voedselproductie, elektronica. Stel dat we op slechts een tiende van die schaal wetenschappelijk zouden investeren in geestelijke waarden, als liefde, gebed, zingeving... Met dit ideaal heeft de nu hoogbejaarde schatrijke beleggingsgoeroe, filantroop, visionair en zonderling Sir John Templeton in 1972 de naar zichzelf genoemde prijs ingesteld, een reuzenprijs van nu ruim een miljoen euro, door de winnaar te besteden in de geest van 'Sir John', zoals ze hem vertederd noemen. Volgens het gebruik wordt de Templetonprijs begin mei uitgereikt op Buckingham Palace door de hertog van Edinburgh. Templeton houdt van 'royalty': de complete lijst van juryleden toont veel namen van prinsen en prinsessen.

Tot in de jaren negentig waren de laureaten van Templeton grote namen uit de wereld van de religie: Moeder Teresa, Billy Graham, Roger Schutz, kardinaal Suenens, Lord Jacobovitz, Carl F. von Weizsücker, Lord MacLeod; sinds een jaar of tien is dat anders. Paul Davies, Freeman Dyson, Arthur Peacocke, Sir John Polkinghorne, Ian Barbour, Holmes Rolston III: de lijst is niet volledig, wel zijn het allemaal mannen en allemaal natuurwetenschappers.Peacocke en Polkinghorne zijn beiden ook (anglicaans) priester. Van de progress of religion is de prijs verschoven naar de research in spiritual realities. Maar bij George Ellis in Kaapstad is het toch even zoeken naar die research. Hij is een man met een smetteloos verleden wat betreft de apartheid in zijn land; zijn artikelen over onder meer huisvesting en discriminatie brachten hem in aanvaring met het toenmalige regiem. Hij is actief lid van de quakers en hun sociale vredeswerk. Van de prijs heeft hij al een niet gering gedeelte bestemd voor armoedebestrijding, onderwijs, een huis voor autistische kinderen.

Ellis was meer dan eens te gast bij de Vaticaanse sterrenwacht en bij congressen van de Pauselijke academie van wetenschappen. In zijn boek 'On The Moral Nature of the Universe: Cosmology, Theology and Ethics' uit hij zich het meest direct over de drieslag natuur, moraal en God. Ellis gelooft dat in het universum de ware natuur van de ethiek is te vinden: je eigen belang prijsgeven voor dat van anderen, zelfs dat van je vijanden – is niet alleen iets dat alle wereldreligies gemeen hebben, maar zit als het ware in het universum ingebakken. We hoeven de ethiek niet te verzinnen, we kunnen haar ontdekken in de kosmos, gelooft hij. Dat Zuid-Afrika niet is vernietigd in een raciale holocaust – met dank aan mensen als Tutu en Mandela – kenmerkt ten diepste ons universum en, aldus Ellis, eventuele hoogmorele wezens in de Andromeda nevel zullen dit net zo goed ontdekken. In Nederland is de 80-jarige biochemicus én (anglicaans) priester dr. Sjoerd Bonting uit Goor intensief bezig met de vragen op de grens van natuurwetenschap en theologie. Is God nog aan het scheppen sinds de wetten van Newton? Bonting hangt de theorie aan dat God voor zijn doorgaande schepping niet hoeft in te grijpen in de natuurlijke processen. Deze zijn uit zichzelf vaak helemaal niet zo gedetermineerd en wetmatig, eerder zijn ze van een grote onvoorspelbaarheid (chaos events) zodat maar weinig sturing binnen het proces grote gevolgen kan hebben. Onderzoekers op het kruispunt van theologie en natuurwetenschap zouden zich echt moeten verdiepen in de 'chaos-theorie', vindt prof. Bonting. De meesten zoals Ellis doen dat niet of te weinig en dan kom je met een wetenschappelijk te onderbouwen visie op Gods doorgaand handelen in de schepping niet verder.

Bonting heeft begrip voor het probleem van de Templeton-jury. Het wereldje van top-natuurwetenschappers met theologische inslag is maar klein. Elk jaar iemand bekronen, dan wordt de spoeling dun.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden