Ethiek / De morele ondergang van speciaal agent Jack Bauer

Twee filosofen verdiepten zich in de populaire televisieserie ’24’. De hoofdpersoon, agent Jack Bauer, is volgens hen een echte utilitarist: in de strijd tegen de bom doodt hij rustig een terrorist. Ondanks dat blijft Bauer een ’warm mens’. Die combinatie is moreel verwerpelijk.

Actieserie ’24’ kreeg afgelopen augustus drie Emmy Awards, de belangrijkste Amerikaanse televisieprijs. Het vijfde seizoen van de serie is onlangs van start gegaan op de Nederlandse televisie. Elke aflevering is ’real time’, een uur uitzending komt overeen met een uur van een etmaal uit het leven van speciaal agent Jack Bauer (Kiefer Sutherland, die een Emmy kreeg voor ’beste acteur’) en zijn collega’s van de Counter Terrorist Unit. Deze – fictieve – antiterreureenheid moet bijvoorbeeld verhoeden dat er een atoombom ontploft in Los Angeles, of dat er een aanslag wordt gepleegd op het leven van de president.

„Het real-time karakter geeft de serie een sterk gevoel van urgentie”, schrijft de Slowaakse filosoof Slavoj Zizek (bijnaam: het denkbeest) in een essay over ’24’. „Dat wordt nog beklemtoond door een tikkende digitale klok, het vanuit de hand gefilmde materiaal en de split-screen beelden die gelijktijdig de handelingen van verschillende personages laten zien.”

Die voortdurend opgeroepen suggestie dat de tijd dringt, roept volgens Zizek een wezenlijke vraag op. „Wat is de morele betekenis van dit alomtegenwoordige gevoel van urgentie? De druk van de gebeurtenissen is zo overstelpend dat normale morele overwegingen moeten worden opgeschort. Blijken van gewetenswroeging wanneer miljoenen mensenlevens in gevaar zijn, spelen immers de vijand in de kaart.”

Mark Rowlands, hoogleraar ethiek aan de universiteit van Hertfordshire (Engeland), stelt een vergelijkbare vraag als Zizek. In zijn boek ’Alles wat ik weet weet ik van TV, filosofie voor zappers’ wijdt Rowlands een hoofdstuk aan ’24’. De kwestie die de serie aan de orde stelt, is volgens de auteur: wat is rechtvaardigheid en hoe belangrijk is dat? „Aan elk uiteinde van de ingewikkelde intrige kruipt bedeesd een duidelijk en achtenswaardig filosofisch thema tevoorschijn: rechtvaardigheid.”

Het is ’overduidelijk’, volgens Rowlands, aan welke kant van de morele scheidslijn Jack Bauer staat. „Hij is een utilitarist door dik en dun. Dat hoeft ons niet te verbazen. Zijn initialen J.B. zijn dezelfde als die van Jeremy Bentham (1748-1832), de grondlegger van het utilitarisme.”

Het utilarisme draait om de vraag wat het ’nut’ (het effect) is van onze handelingen, en voor wie dit nuttig is. Volgens het utilitarisme moeten we streven naar het hoogste geluk voor zoveel mogelijk mensen, óók als dat ten koste gaat van andere mensen. Het doel, een toename van het geluk van de meerderheid, heiligt alle middelen.

Als je kijkt hoe agent Jack Bauer zich gedraagt, schrijft Rowlands, krijg je de indruk dat hij een grote fan van Jeremy Bentham en andere utilitaristen is. „Zolang het doel maar belangrijk genoeg is, gaan Jack heel weinig middelen te ver. In seizoen 2 is het doel de atoombom te vinden die islamitische terroristen in Los Angeles tot ontploffing willen brengen. Beslist een bijzonder urgent en wezenlijk doel. En wat doet Jack eraan? Hij doodt een terrorist die hij aan het ondervragen is. Het doel – de bomexplosie voorkomen – is naar Jacks oordeel belangrijk genoeg om deze radicale middelen te rechtvaardigen. Daarmee kunnen we Jack Bauer toevoegen aan de lijst van illustere utilitaristen.”

Overigens, denkt Rowlands, kun je het gedrag van de terroristen op wie Bauer jacht maakt even utilitaristisch duiden. „Op korte termijn schaadt de bom het geluk van de Amerikanen, maar op lange termijn is de hele wereld beter af zonder hen. Stel dat het lukt een atoombom in Los Angeles tot ontploffing te brengen. Als we de geschiedenis mogen geloven zullen heel veel mensen daar opgetogen over zijn, denk maar aan 11 september en het gejubel in de straten van menig land in het Midden-Oosten.”

In zijn utilitarisme is Bauer beslist consequent, signaleert Slavoj Zizek in zijn essay. De speciaal agent martelt niet alleen terreurverdachten als hij dat nodig acht, maar óók zijn CTU-collega’s of hun naaste familieleden als hij ze van banden met terroristen verdenkt. Bauer behandelt terroristen én zichzelf als een ’verbruiksproduct’, volgens Zizek. „Zonder wroeging martelt hij anderen en laat hij zijn eigen leven door zijn meerderen op het spel zetten.”

Nu zijn er belangrijke punten van kritiek op het utilitarisme. In een samenleving die is gebaseerd op ’het geluk van de meeste mensen telt’ en ’het doel heiligt de middelen’ kan gemakkelijk een dictatuur van de meerderheid ontstaan, waarbij het geluk van de minderheid van ondergeschikt belang is. De makers van ’24’ zijn zich van die kritiek bewust, denkt Mark Rowlands. „Ze weifelen over hoe ver wij, kijkers, met Jack zullen meegaan in zijn utilitaristische voorkeuren. Daarom zorgen ze dat we nauwelijks medelijden hebben met degene die door Jack gedood wordt. Die wordt bijvoorbeeld afgeschilderd als een veroordeelde kinderverkrachter, die door een schuldbekentenis uit de gevangenis is gebleven en elk moment weer op onze kinderen kan azen. Goed gedaan dus Jack. Geen boodschap aan het recht van deze man op een eerlijk proces.”

De agenten van CTU zijn meedogenloos, stelt Zizek vast, en ze maken zichzelf tot een instrument dat voor ’de goede zaak’ gebruikt kan worden. „Maar desondanks blijven ze ’warme mensen’, verscheurd door de normale emotionele dilemma’s van ’gewone’ mensen. Ze houden van hun vrouw en kinderen, ze hebben last van jaloezie, maar ze staan elk moment klaar om hun geliefden op te offeren voor hun missie.” En dát, stelt Zizek, is de ideologische leugen van ’24’. Bauer en zijn collega’s doen alle vreselijke dingen die de situatie vergt, maar zonder daarvoor de subjectieve prijs (intense gewetensnood) te betalen.

Zizek ziet parallellen met het boek dat de Joods-Duitse filosofe Hannah Arendt schreef over het proces tegen nazi Adolf Eichmann. „Arendt heeft nauwkeurig beschreven hoe de nazi-beulen hun gruweldaden volhielden. Zij redeneerden: wat een gruwelijke dingen heb ik moeten aanzien terwijl ik mijn plicht vervulde, wat woog die taak zwaar op mijn schouders!’. Zo draaiden ze de logica om: de inbreuk op morele instincten als medelijden en mededogen werden een bewijs van morele verhevenheid: wie zijn plicht deed, nam de zware taak op zich om ander te pijnigen.”

De personages uit ’24’ wekken volgens Zizek diezelfde verwerpelijke indruk. „Dat het niet alleen mogelijk is om met behoud van de menselijke waardigheid terreurdaden te plegen, maar dat zulke daden een extra tragisch-morele verhevenheid verschaffen aan een eerlijk mens die ze als een zware plicht verricht.”

Maar stel nu, schrijft Zizek dat het je inderdaad lukt om beroepshalve gruweldaden te begaan, terwijl je privé een liefhebbende echtgenoot, een goede ouder en een zorgzame vriend blijft. Pleit dat je dan moreel vrij? „Nee, wist Hannah Arendt. Het is de ultieme bevestiging van je morele ondergang dat je normaal kunnen blijven terwijl je dergelijke daden begaat.”

Een utilitarist als agent Jack Bauer, schrijft Mark Rowlands, komt vroeg of laat in de knoop. Het streven naar rechtvaardigheid zal een keer botsen met de trouw aan zijn dierbaren. „Zet Jack Bauer zijn werk ook voort als terroristen dreigen zijn vrouw en dochter om te brengen?”

Rechtvaardigheid verkiezen boven trouw – dat kan niet, volgens Rowlands. „Als je vindt dat rechtvaardigheid de allergrootste macht is in je leven, leef je in een wereld waarin echte liefde, echte affectie en echte vriendschap niet kunnen bestaan. Dan leef je een leven dat niet menselijk is. Zelfs niet dierlijk, want voor dieren zijn gevoelens van trouw en genegenheid serieus en belangrijk, veel belangrijker dan enig rechtvaardigheidsbesef. Als je leven uitsluitend op rechtvaardigheid is gebaseerd ben je niet meer dan een machine.”

24 is iedere zaterdagavond te zien op RTL 5.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden