Eric Rohmer is groot voorbeeld voor Mijke De Jong

AMSTERDAM - Na haar lange speelfilms 'In krakende Welstand' (1989) en 'Hartverscheurend' (1993) stortte regisseur Mijke de Jong zich op de verfilming van 'Vrouwen Decamerone' van Julia Voznesenskaja. In deze roman praten vrouwen uit verschillende milieus over hun leven. De verhalen rijgen zich aaneen tot een beeld van het bestaan van vrouwen in het oude Rusland.

De Jong wilde dit gegeven 'vernederlandsen'. Bovendien vond ze het een uitdaging het verhaal op één plek te lokaliseren: “Een ziekenhuis-zaal”, viel haar in. “Dat is de enige plek waar in Nederland vrouwen uit verschillende milieus met elkaar in contact komen”, zegt Mijke de Jong.

“De vrouwen van Voznesenskaja praten eindeloos over het leven, de liefde, het huwelijk, seksualiteit, mannen, ga zo maar door. Door hun afkomst kijken ze daar totaal verschillend tegen aan. Ik maakte zoiets mee toen ik tijdens mijn zwangerschap in het ziekenhuis belandde. Je bent dan heel kwetsbaar, ligt de hele dag in een bed tussen andere vrouwen die even bang en onzeker zijn. Als vanzelf ga je dan over je diepste emoties kletsen. Het was een heel bijzondere en intense ervaring.”

Maar ja: vrouwen die de ganse dag in bed liggen en eindeloos met elkaar over het leven kletsen; dat bleek dramatisch moeilijk te hanteren. Het lukte De Jong maar niet daar een boeiende vorm aan te geven. De theatervoorstelling 'Broos' van Centrum bracht haar op nieuwe ideeën.

“Het stuk ging over vijf zussen die in een vakantiehuisje het veertigjarig huwelijksfeest van hun ouders voorbereiden. Terwijl ze daar mee bezig zijn spreken ze hun diepste gevoelens uit over elkaar en hun ouders. Die voorstelling had veel raakvlakken met 'Vrouwen Decamarone'.”

Het enige wat ontbrak was het klassenverschil tussen de vrouwen. “Ook mijn 'Broos' handelt daardoor over vrouwen uit hetzelfde nest. Hoe staan die tegenover elkaar en in het leven? Hoe functioneren ze in de jaren negentig? 'Broos' is een film over hoe zusjes op dit moment met elkaar omgaan.”

Wat bleef, was de artistieke uitdaging van één locatie. De film speelt - op twee scènes na - in een klein zomerhuisje. Het vereiste heel wat gepuzzel en inventiviteit die kleine locatie optimaal te benutten. “De vijf zussen, die vaak dwars door elkaar heen kakelen, moesten allemaal verstaanbaar blijven. Met een uitgekiend gebruik van microfoons is dat gelukt. Door een tot op de millimeter voorbereide 'mise en scène', probeerde ik in die kleine ruimte de onderlinge relaties tussen de zussen zichtbaar te maken.”

Wat aan 'Broos' het meest opvalt is de alledaagsheid, gewoonheid en herkenbaarheid: de conflicten, huilpartijen en verzoeningen tussen de zusjes. De 'gewoonheid' wordt verhevigd door De Jongs hyper-realistische vormgeving. Nooit suggereert zij iets; nooit gebruikt ze een symbool, nooit laat zij iets aan de verbeelding over. Altijd zit ze de werkelijkheid boven op de huid.

Dit hyper-realisme roept de vraag op naar de (artistieke) meerwaarde van haar films. Wie op een familiebijeenkomst of in een restaurant zijn of haar ogen goed de kost geeft, ziet precies hetzelfde als De Jong in haar films toont. Waarom zou je dan nog naar 'Broos' gaan kijken?

“Ik houd erg van dat realistische. Ik vind het prachtig als een film gedateerd is. Dat betekent immers vaak dat hij een goed tijdsbeeld geeft. Ik hoop dan ook stiekum dat 'Broos' op het moment dat hij in première gaat al achterhaald is. Dan kon hij weleens een heel precies beeld geven van de communicatie tussen zussen op een bepaald moment in de jaren negentig. Kenmerkend voor dat moment vind ik dat zussen nu over hun emoties praten. Vroeger gebeurde dat niet.”

De Franse regisseur Eric Rohmer is in die zin een groot voorbeeld voor De Jong. “Zijn films gaan over hele gewone en oersaaie stukjes werkelijkheid. Door de manier waarop hij daar naar kijkt worden die boeiend en schitterend.”

“Dat mijn films herkenbaar zijn, betekent niet dat ze - zoals jij suggereert - identiek zijn met de werkelijkheid. Ik streef er naar mijn kijkers anders tegen de wereld aan te laten kijken en reken erop dat ze iets met dat nieuwe inzicht zullen doen. 'Broos' is een greep uit de werkelijkheid, maar bevat ook mijn kijk daarop. Ik kies voor niemand. Het is een hele liberale film. Het ene moment denk je 'hoe kun je zoiets stoms zeggen', en even later: 'nou ja, er zit eigenlijk toch ook wel wat in'.”

“Als elke realistische kunstuiting biedt ook 'Broos' ingedikte, verdichte, verhevigde, of hoe je dat ook maar noemen wilt, werkelijkheid. Realisme fascineert mij nu eenmaal. De schilderijen van Breitner vind ik schitterend. Die vrouw bijvoorbeeld die zich omdraait: haar blik die als in een flits aan je voorbijschiet. Zo'n snapshot is geen plat-realisme. Daar is over nagedacht en hard aangewerkt. Dat is een met artistieke middelen verkregen verheviging van de werkelijkheid. Zoiets doe ik met de filmtechniek.”

“Waarom mijn stijl zo kaal, zo onopgesmukt is? Eigenlijk ben ik alleen maar geïnteresseerd in die ene blik, die ene beweging met een oog of een hand, die ene zenuwtrek. Dat kan alleen in een niet-artificiële setting.”

Hiermee in tegenspraak lijkt dat De Jong altijd met professionele theater-acteurs werkt. Die staan toch meestal stijf van de artificiële maniertjes? “Ik ben slechts geïnteresseerd in de mens achter de acteur. Die probeer ik naar voren te halen. De theatrale ballast moet eraf. In films zie je te vaak theatrale manieren, alleen bij Mike Leigh kom je echte mensen tegen. Ook hij laat geen middel onbeproefd om de mens in de acteur te voorschijn te toveren.”

“In 'Broos' zit natuurlijk wel één hoogst artificiëel gegeven: die ene kleine locatie. Zo'n uitdaging heb ik nodig om fris te blijven, om mijn realisme spannend te houden. Daardoor spiegel ik me ook aan Robert Bresson, de Franse realist die het weglaten tot filmkunst verhief.”

“Ik geef je op een briefje dat ik in één van mijn volgende films in de weer ga werken met dat weglaten, met dat met eigenlijk niks alles zeggen.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden