Erfvijand

Ons land kent heel wat zegeningen. Zoals vaste grenzen en een wisselend klimaat. Het mag, met Denemarken, Japan en nog een of ander land, meedingen naar de mooiste vlag van de wereld. Maar het mist een erfvijand. Vijanden hadden wij natuurlijk talloze. En wij kunnen er onmiddellijk weer nieuwe krijgen. Daar mogen wij niet lichtzinnig over zijn.

GUUS VAN HEMERT

De 86jarige profetes - of hoe heten zulke helderzienden uit nuchterheid? de oorlogscorrespondente die Van Dis' tv-rubriek zondag bekroonde, ze vermeldde het met de verwondering van een jong meisje: dat gruwelijk vermogen om in weinig ogenblikken een groep bereid te krijgen anderen te doden. Nee, over vijandschap moet je niet gemakkelijk doen.

Een zegening temeer dus dat erfvijandschap, zoals die eeuwenlang tussen Kroaten en Serviers, of tussen Duitsers en Polen, of tussen Grieken en Turken bestaat, ons ontgaan is. Door toeval of genade heeft ons plekje grond steeds van vijand gewisseld. In de eerste schemer onderscheiden we Claudius Civilis' opstand tegen Rome, tegen Italie dus. In de 9e eeuw probeerde Scandinavie, de Noormannen, een bezetting.

Tjdens de eeuwen daarna ging de strijd vooral tussen steden en standen hier ter plaatse. In de renaissance vochten we tegen Spanje, en die oorlog was nog geen vier jaar voorbij of Engeland werd ineens de vijand. Volgende eeuw, volgende tegenstander: Frankrijk dat ons twintig jaar bezette. Tien dagen oorlog tegen Belgie in de eeuw die daarop volgde, moge nauwelijks een naam hebben (we slaan even onze koloniale expedities over). Tenslotte kwam daar in onze eeuw de Duitse bezetting die vijf jaar duurde. Boosaardig, maar het was wel de eerste keer in de duizend jaar dat we buren zijn.

Nooit dezelfde vijand dus. Hoe heeft men het zo kunnen verdelen. Geen erfvijandschap, geen moesson van steeds dezelfde oorlog, zoals waartoe veel andere landen gedoemd waren.

Komt het daardoor dat de vijanden van ooit haast als vriendennamen in ons volkslied bleven hangen en er nooit uit geschrapt zijn: ben ik van Duitsen bloed; de koning van Hispanje? Dat moeten wij dan ook nooit doen. Het is pure poezie, en nog vreedzame ook. Wat je niet kunt zeggen van dat "onreine bloed" dat "onze akkers moge drenken" in de Marseillaise.

Alles een reden om het Wilhelmus in ere te houden! Ook al zingen de prinsen van Oranje het nauwelijks mee. We zagen ze bij de opening van de Tweede Kamer als jonge loten staan. Ze zongen het prinsenlied met onwillige kaken, als voetballers, en dat is dan weer ontwapenend Nederlands. Want ook de vrijheid om je mond niet open te doen, vinden wij een verworvenheid.

Waar vandaan dwaal ik af? Van dat in Nederlands vijanden geen lijn zat. Hoogstens een cirkel, een rad van avontuur dat telkens in een andere richting stokt.

Het is niet helemaal nutteloos die zegening te tellen. Nu er veelal leraren voor de klas staan die de bezetting niet meer meegemaakt hebben en daardoor geneigd zijn schematisch over die tijd te denken, bestaat het gevaar de geschiedenis teveel aan die laatste vijandschap op te hangen. Vooral omdat er toch al een neiging bestaat de later gebeurde geschiedenis als bijna de enig belangrijke, "actuele" te beschouwen.

Maar juist die ondiepe blik op het verleden blokkeert mogelijk de blik op het heden. Er is een nieuw Duitsland en de jongens en meisjes daar zijn niet beter of slechter dan die hier.

Men zoekt al, merkte ik, naar wegen om bij het bevrijdingsfeest zulke de vijandschap continuerende kanten te vermijden. Het volgend jaar is het thema stemrecht.

Dag van de Arbeid, Oranjefeest, bevrijding, groeien ze naar een lentefeest?

Onderwijl lijk ik een erfvijand te vergeten. Het water! Maar dat was, zout of zoet, als zee of rivier, ook altijd liefde en omarming. En schepping. Bijvoorbeeld van dat rivierenland, creatie van natuur en mensenhand, uniek in de wereld, nationaal bezit waarvan velen vrezen dat het nog maar een jaar of vijf zal bestaan.

Doch met die treurnis wil ik niet eindigen, maar met de naam van de oorlogscorrespondente in Van Dis' programma. Martha Gellhorn. Boeken van haar heten Het gezicht van de oorlog, Reizen met mijzelf en Van de grond af gezien, en haar erfvijand is de oorlog zelf.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden