Erfurt, waar Luther monnik werd

Het Rome van Thüringen: Erfurt dankt zijn bijnaam aan de meer dan negentig kerken, kloosters en kapellen die het stadsbeeld in de Middeleeuwen domineerden. Daarvan zijn er nog twintig over, keurig verdeeld tussen katholiek en protestant. Toch is Erfurt bovenal de stad van Maarten Luther.

Onno Havermans

Politieagenten met automatische vuurwapens en kogelvrije vesten moeten laten zien dat Duitsland niet schrikt van terreurdreiging. Juist in december willen tientallen steden van Nedersaksen tot Beieren rust, orde en veiligheid uitstralen. Toch loopt het nog geen storm op de vele Kerstmarkten. De bussen uit Nederland raken niet zo snel gevuld als in voorgaande jaren, touroperators zoeken naar alternatieven in Frankrijk en Engeland. Tot teleurstelling van de organisatoren van Weihnachtsmarkten, die weer alles uit de kast hebben getrokken.

Neem Erfurt, hoofdstad van Thüringen, met een Kerstmarkt vanaf het Willy Brandtplein voor het centraal station tot op het Domplein, de grootste van midden-Duitsland. Dwars door de feestelijk verlichte straten van het stadscentrum slingert een lint van tweehonderd houten kramen met Kerstartikelen, snuisterijen, braadworst en glühwein, op het plein bij de Mariadom staat een 25 meter hoge boom, uit de kerken galmt orgelmuziek en de klokkespelen tingelen in de torens.

Nou ja, om eerlijk te zijn begint de Kerstmarkt pas echt voorbij de Juri Gagarin Ring, de rondweg die de historische binnenstad van Erfurt omsingelt en met zijn benaming herinnert aan de nog verse geschiedenis van oostelijk Duitsland: de 44 jaar van de Deutsche Demokratische Republik, waarin het niet meer dan normaal was om een snelweg te vernoemen naar de ruimtevaartpionier uit de Sovjetunie, de eerste mens die een ruimtereis maakte (in 1961) en uitgroeide daarmee tot een prestigesymbool in de Koude Oorlog.

Reiner Bosecker bewaart niet zulke goede herinneringen aan de DDR. De jazztrompettist, die bijklust als stadsgids, is blij met de vrijheid van denken en handelen die val van de Muur heeft gebracht. In zijn rondleidingen door Erfurt slaat hij de grauwe overblijfselen aan de communistische tijd liever over. Wel maakt hij bij het Hauptbahnhof een ruime armzwaai over het plein. „Hier heb ik gestaan, als jonge man, tussen de massa. Waar ze allemaal opeens vandaan kwamen weet niemand, maar het plein stond vol mensen toen daar aan de overkant Willy Brandt voor het raam verscheen.”

Dat de eerste Duits ontmoeting – tussen Brandt en de Oost-Duitse premier Willi Stoph – uitgerekend plaats had in Erfurt kan nauwelijks toeval zijn, zo maakt Bosecker snel duidelijk. De stad ligt immers op een kruising van wegen tussen oost en west, maakte in de Middeleeuwen een bloeiende handelsperiode door - vooral dankzij de productie van blauwe textielverf – en was regelmatig toneel van vorstelijke bijeenkomsten. Zo herinnert de Kaisersaal in de Futterstrasse aan het treffen in 1808 tussen Napoleon, die zijn Franse troepen had gelegerd in de citadel op de Petersberg, en de Russische tsaar Alexander I.

Erfurt is de oorlogen tamelijk ongeschonden doorgekomen en laat nog veel van zijn vroegere rijkdom zien. Weelderig versierde laatgotische en renaissance gevels dragen prachtige namen: Haus zum Stockfisch, zum Güldenen Rade, zum Schwarzen Horn. Spectaculair zijn de borstweringen op Haus zum breiten Herd en het aanpalende Gildehaus aan de Fischmarkt: het eerste zijn de vijf zintuigen zien, horen, ruiken, proeven en voelen afgebeeld, op het volgende de vier hoofddeugden rechtvaardigheid, intelligentie, moed en matigheid.

Ondanks die tentoongestelde welvaart is Erfurt toch ook een ingetogen stad, van kerken en kerkelijke geschiedenis. De stad vooral van Maarten Luther. Van de negentig kerken, kloosters en kapellen die het stadsbeeld ooit domineerden, en waaraan Erfurt de bijnaam het Rome van Thüringen dankt, zijn er nog twintig over. Afgezien van de Dom is het Augustijnenklooster daarvan de belangrijkste. Hier trad Luther in 1505 in als monnik en werd hij tot priester gewijd. De latere hervormer was vier jaar eerder naar Erfurt gekomen om er rechten te studeren. Tijdens een hevig onweer bad hij om bescherming en beloofde in te treden als hij het zou overleven.

Luther maakte zich geliefd onder de andere monniken, zo bleek toen hij zich in Wittenberg tegen de aflatenpraktijk van Rome had gekeerd. Met zijn 95 stellingen, gespijkerd op de poort van de Wittenbergs slotkapel, forceerde hij een breuk met de katholieke kerk, waarin veel Erfurter Agustijnen hem volgden. Luthers terugkeer in de stad was een ware zegetocht, de kloosterkerk is sinds 1525 protestants. Maar opvallend genoeg bleef de katholieke kerk fier overeind in Erfurt. „De stad is verdeeld tussen twee godsdiensten en dat gaat al eeuwen goed”, zegt Reiner Bosecker, zelf enthousiast Lutheraan. „Luther is geen dwingeland.” In zo’n klimaat gedijt de Kerstmarkt uitstekend.

De oudste kerk van Erfurt is opgetrokken rond een kapel die in het jaar 742 is gesticht door Bonifatius. De kathedraal prijkt fier op een heuvel, is vele malen uitgebouwd en laat diverse stijlen zien. Op de trappen vanaf het Domplein wordt meermalen per jaar een podium gebouwd voor culturele manifestaties. Pal naast de Dom staat de St. Severikerk, eveneens katholiek. Opvallend in het rijke interieur van de Dom is het eikenhouten koor uit de veertiende eeuw, met vijftig zetels die naar het altaar zijn gericht. Elke zitplaats is versierd met een vrouwenfiguur, allemaal verschillend. Andere pronkstukken zijn de bronzen kandelaar Wolfram uit 1160 en de in 1497 gegoten klok Gloriosa, die bij kerkelijke feesten galmt over de stad.

Een van de blikvangers van Erfurt is de oude synagoge, een van de oudste van Europa. Het gebouw dateert van rond 1100 en heeft meer tijd dienst gedaan als opslagloods dan als gebedshuis. Tijdens de progrom van 1349 werden veel Erfurter Joden vermoord of tot zelfmoord gedreven en verloor de synagoge zijn functie. Eeuwenlang was zelfs niet bekend welke geschiedenis schuilging achter de muren, wat paradoxaal genoeg een bescherming bleek toen de nazi’s in Duitsland aan de macht waren. Na de herontdekking en een gedeeltelijke opknapbeurt fungeert de synagoge sinds vorig jaar als museum. Er liggen kopieën van middeleeuwse Hebreeuwse manuscripten en een schat aan goud- en zilverwerk die twaalf jaar geleden in het voormalige Joodse kwartier is gevonden.

Op 19 maart 1970 gaf de West-Duitse bondskanselier Willy Brandt zijn Ostpolitik fysiek vorm door een bezoek te brengen aan Erfurt, waar hij een ontmoeting had met toenmalig DDR-premier Willi Stoph. Inwoners van Erfurt kregen lucht van het bezoek en togen massaal naar het stationsplein, waar de ontmoeting plaats had in hotel Erfurter Hof, waar ze Brandt opriepen zich te laten zien: „Willy Brandt ans Fenster”. In zijn te boek getelde herinneringen omschrijft Brandt ’de dag van Erfurt’ als volgt: „Gab es einen Tag in meinem Leben, der emotionsgeladener gewesen wäre?” (Is er één dag in mijn leven geweest die meer beladen was met emotie?) Tegenover het station herinnert café ’Willy Brandt ans Fenster’, dat volhangt met foto¿s, aan deze historische dag.

Maarten Luther – geboren in Eisleben – kwam in 1501 naar Erfurt om rechten te studeren; de stad had destijds de grootste Duitse universiteit. Hij brak in 1505 zijn studie af en werd monnik in het klooster dat hier in 1277 was gesticht. De kloosterkerk waarin Luther in 1507 tot priester werd gewijd, is sinds 1525 de eerste Lutherse kerk. Tegenwoordig is het fraai gerestaureerd complex een belangrijk centrum voor de protestantse wereld, met een interessante bibliotheek. In het klooster is een kleine tentoonstelling rondom Luthers cel ingericht. Een hypermodern gastenverblijf, voor mensen op retraite, is dicht tegen het klooster aangebouwd: de architectuur van oud en nieuw klikt wonderwel.

Reiner Bosecker wrijft een blaadje fijn tussen duim en wijsvinger. Een blauwe vlek, als van inkt, kleurt zijn vingers. Die kleur leverde Erfurt in de late Middeleeuwen letterlijk goud op. Door het gedroogde blad van de wede (Isatis tinctoria L.) te weken in water en urine en daarna te laten gisten kwam de blauwe kleurstof vrij die, verhandeld als poeder voor textielverf, van Thüringen een van de rijkste streken van Europa maakte. Maar toen na 1600 het tropische indigo naar Europa werd verscheept, zakte de wedehandel in een mum van tijd in. De paar wedeschuren die nog overeind zijn gebleven, hebben een culturele bestemming gekregen, zoals het Waidspeichertheater voor cabaret en poppenspel.

Een Duitse stad kan niet zonder taart en chocolade. In Erfurt afficheert het ambachtelijke bedrijfje Goldhelm Schokolade zich als Schokodealer. Toeristen kopen in het winkeltje op de Krämerbrücke, de bebouwde middeleeuwse stadsbrug over de rivier de Gera. De Thüringers zelf zoeken een tafeltje op het terras van Goldhelms café aan de Kreuzgasse 5.

Nederlanders kennen Erfurt vooral van Gunda Niemann-Stirnemann, voormalig schaatskampioene uit de DDR, die er werd geboren. De schaatshal in de stad, tegenhanger van het Heerenveense Thialf, is naar haar vernoemd. „We zouden haar moeten inzetten om Nederlandse toeristen te trekken”, verzucht Dorothea Schäffler van Thüringer Tourismus GMBH. De Erfurters zelf hebben niet zo heel veel op met schaatsen. De hoofdstad van het groene Bundesland Thüringen staat bekend als centrum van de tuinbouw. Inwoners worden dan ook Puffbohne (tuinboon) genoemd.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden