Erfurt, waar Luther monnik werd

De rijk versierde gevel van Haus zum Stockfisch. (Trouw) Beeld
De rijk versierde gevel van Haus zum Stockfisch. (Trouw)

Het Rome van Thüringen: Erfurt dankt zijn bijnaam aan de meer dan negentig kerken, kloosters en kapellen die het stadsbeeld in de Middeleeuwen domineerden. Daarvan zijn er nog twintig over, keurig verdeeld tussen katholiek en protestant. Toch is Erfurt bovenal de stad van Maarten Luther.

Onno Havermans

Politieagenten met automatische vuurwapens en kogelvrije vesten moeten laten zien dat Duitsland niet schrikt van terreurdreiging. Juist in december willen tientallen steden van Nedersaksen tot Beieren rust, orde en veiligheid uitstralen. Toch loopt het nog geen storm op de vele Kerstmarkten. De bussen uit Nederland raken niet zo snel gevuld als in voorgaande jaren, touroperators zoeken naar alternatieven in Frankrijk en Engeland. Tot teleurstelling van de organisatoren van Weihnachtsmarkten, die weer alles uit de kast hebben getrokken.

Neem Erfurt, hoofdstad van Thüringen, met een Kerstmarkt vanaf het Willy Brandtplein voor het centraal station tot op het Domplein, de grootste van midden-Duitsland. Dwars door de feestelijk verlichte straten van het stadscentrum slingert een lint van tweehonderd houten kramen met Kerstartikelen, snuisterijen, braadworst en glühwein, op het plein bij de Mariadom staat een 25 meter hoge boom, uit de kerken galmt orgelmuziek en de klokkespelen tingelen in de torens.

Nou ja, om eerlijk te zijn begint de Kerstmarkt pas echt voorbij de Juri Gagarin Ring, de rondweg die de historische binnenstad van Erfurt omsingelt en met zijn benaming herinnert aan de nog verse geschiedenis van oostelijk Duitsland: de 44 jaar van de Deutsche Demokratische Republik, waarin het niet meer dan normaal was om een snelweg te vernoemen naar de ruimtevaartpionier uit de Sovjetunie, de eerste mens die een ruimtereis maakte (in 1961) en uitgroeide daarmee tot een prestigesymbool in de Koude Oorlog.

Reiner Bosecker bewaart niet zulke goede herinneringen aan de DDR. De jazztrompettist, die bijklust als stadsgids, is blij met de vrijheid van denken en handelen die val van de Muur heeft gebracht. In zijn rondleidingen door Erfurt slaat hij de grauwe overblijfselen aan de communistische tijd liever over. Wel maakt hij bij het Hauptbahnhof een ruime armzwaai over het plein. „Hier heb ik gestaan, als jonge man, tussen de massa. Waar ze allemaal opeens vandaan kwamen weet niemand, maar het plein stond vol mensen toen daar aan de overkant Willy Brandt voor het raam verscheen.”

Dat de eerste Duits ontmoeting – tussen Brandt en de Oost-Duitse premier Willi Stoph – uitgerekend plaats had in Erfurt kan nauwelijks toeval zijn, zo maakt Bosecker snel duidelijk. De stad ligt immers op een kruising van wegen tussen oost en west, maakte in de Middeleeuwen een bloeiende handelsperiode door - vooral dankzij de productie van blauwe textielverf – en was regelmatig toneel van vorstelijke bijeenkomsten. Zo herinnert de Kaisersaal in de Futterstrasse aan het treffen in 1808 tussen Napoleon, die zijn Franse troepen had gelegerd in de citadel op de Petersberg, en de Russische tsaar Alexander I.

Erfurt is de oorlogen tamelijk ongeschonden doorgekomen en laat nog veel van zijn vroegere rijkdom zien. Weelderig versierde laatgotische en renaissance gevels dragen prachtige namen: Haus zum Stockfisch, zum Güldenen Rade, zum Schwarzen Horn. Spectaculair zijn de borstweringen op Haus zum breiten Herd en het aanpalende Gildehaus aan de Fischmarkt: het eerste zijn de vijf zintuigen zien, horen, ruiken, proeven en voelen afgebeeld, op het volgende de vier hoofddeugden rechtvaardigheid, intelligentie, moed en matigheid.

Ondanks die tentoongestelde welvaart is Erfurt toch ook een ingetogen stad, van kerken en kerkelijke geschiedenis. De stad vooral van Maarten Luther. Van de negentig kerken, kloosters en kapellen die het stadsbeeld ooit domineerden, en waaraan Erfurt de bijnaam het Rome van Thüringen dankt, zijn er nog twintig over. Afgezien van de Dom is het Augustijnenklooster daarvan de belangrijkste. Hier trad Luther in 1505 in als monnik en werd hij tot priester gewijd. De latere hervormer was vier jaar eerder naar Erfurt gekomen om er rechten te studeren. Tijdens een hevig onweer bad hij om bescherming en beloofde in te treden als hij het zou overleven.

Luther maakte zich geliefd onder de andere monniken, zo bleek toen hij zich in Wittenberg tegen de aflatenpraktijk van Rome had gekeerd. Met zijn 95 stellingen, gespijkerd op de poort van de Wittenbergs slotkapel, forceerde hij een breuk met de katholieke kerk, waarin veel Erfurter Agustijnen hem volgden. Luthers terugkeer in de stad was een ware zegetocht, de kloosterkerk is sinds 1525 protestants. Maar opvallend genoeg bleef de katholieke kerk fier overeind in Erfurt. „De stad is verdeeld tussen twee godsdiensten en dat gaat al eeuwen goed”, zegt Reiner Bosecker, zelf enthousiast Lutheraan. „Luther is geen dwingeland.” In zo’n klimaat gedijt de Kerstmarkt uitstekend.

Zie ook: Ontsnapt aan de reisleider

Chocoladegebakjes in het café van Goldhelm. (FOTO THÜRINGER TOURISMUS GMBH) Beeld
Chocoladegebakjes in het café van Goldhelm. (FOTO THÜRINGER TOURISMUS GMBH)
Kerstmarkt in Erfurt. Kermis op het Domplein. (FOTO MARTIN SCHUTT, AFP ) Beeld
Kerstmarkt in Erfurt. Kermis op het Domplein. (FOTO MARTIN SCHUTT, AFP )
De Neue Mÿhle herinnert aan de vele molens langs de Gera. (Trouw) Beeld
De Neue Mÿhle herinnert aan de vele molens langs de Gera. (Trouw)

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden