Eretitel die verbindt en beschermt

Het begon met een Dichter des Vaderlands. Daar kwam een denker bij, toen een fotograaf, daarna een componist. Sinds vorige week hebben we een Vogel en een Theoloog des Vaderlands. Wat willen we met deze titels?

Matthias Smalbrugge

"Zo langzamerhand moet je je als ontvanger van de titel 'des Vaderlands' gaan afvragen of er niet iets mis is met je. Steeds valt de benoeming ten deel aan iets bedreigds. Al vanaf het moment dat Gerrit Komrij een jaar of vijftien geleden tot Dichter des Vaderlands werd benoemd, is dat zo. Het begon er mee dat de Nederlandse poëzie gevaar liep ondergesneeuwd te raken. Dus dat de grutto nu de Vogel des Vaderlands is geworden, past helemaal in de traditie. Dat is ook zo'n bedreigde vogel waar het niet goed mee gaat.

Voor alle beroepen of professies die tot nu toe met 'des Vaderlands' zijn beplakt, geldt dat ze wat minder in de aandacht staan. Het zijn stukken van onze cultuur die dreigen ten onder te gaan. En daar moeten we wat mee, willen we iets mee.

De vorige Denker des Vaderlands, wijlen René Gude, was een prachtig vertolker van het belang van de wijsbegeerte in een tijdsvak waarin de Rotterdamse universiteit kon zeggen: We heten weliswaar naar Erasmus, maar van de faculteit wijsbegeerte willen we af, dat levert ons te weinig op.

Dat er nu ook een vakgenoot van mij is benoemd, zegt me vooral iets over de maatschappelijke betekenis van theologie. Of beter gezegd, het ontbreken daarvan.

Bij 'De Wereld Draait Door' zitten, las ik in de krant, hoeft niet zo nodig van bisschop Gerard de Korte, de eerste Theoloog des Vaderlands. Terwijl: die functie bekleed je juist voor de buitenwacht. Als je daar niet aan wilt, moet je het niet doen, vind ik. Dit is de wereld waar we in leven. Ja, die is voor een deel vluchtig, en werkt vooral met beelden, maar dat is wel waar we het mee moeten doen.

Neem de Griekenlandcrisis, waarin het voortdurend over schuld en boete gaat - dat is toch hartstikke leuk om als theoloog iets over uit te leggen op televisie?

Augustinus ging ook in een voetbalstadion zitten om te debatteren. Nee, aan voetbal deden ze in zijn tijd niet, natuurlijk, maar hij sprak wel gewoon in het stadion waar normaal gezien atleten waren, en het hele volk bijeenkwam.

Ik denk niet dat je de frase 'des Vaderlands' als een nationalistisch trekje moet opvatten. Een dichter, een fotograaf, een componist: ze horen allemaal tot de cultuur. Tot wat je identiteit uitmaakt, wat altijd bij ons heeft gehoord. Maar blijkbaar raken we er delen van kwijt, en proberen we ze weer van ons allemaal te maken.

Er gaat ook geen stiekeme behoefte aan nieuwe leiders of helden achter schuil. Zo'n Denker des Vaderlands neemt niet de leiding binnen de filosofie, en zo'n Dichter des Vaderlands niet binnen de poëzie. Wat ze wel doen, is je op een verrassende manier kennis laten maken met hun discipline. Zelf hou ik de fotografie bijvoorbeeld niet zo bij, maar toen ik de foto's zag die de Fotografe des Vaderlands heeft gemaakt, van het nationale ritueel van verjaardagen vieren, vond ik dat heel leuk.

Volgens mij is die archaïsche frase 'des Vaderlands' knipogend bedoeld. In mijn hoofd komen er daarbij woorden terug van de dichters Potgieter en De Schoolmeester. Dat geeft de hele term toch een wat ironisch en relativerend trekje? We zijn helemaal geen Potgieters meer, of De Schoolmeesters, en ook zijn we geen 19de eeuwste theologen meer. We zijn van de 21ste eeuw. Maar dat moet je dan wel waarmaken.

En ja, als je het onder de aandacht wilt brengen, het wilt behouden, zal je eigen vak of discipline daardoor veranderen. Je moet je aanpassen aan de markt. Anders beland je in de marge. Ik haal me dan maar op aan wat de schrijver Tomasi di Lampedusa schrijft in zijn roman 'De Tijgerkat'. 'Als we willen dat dingen blijven zoals ze zijn, dan moeten ze veranderen'."

undefined

Erik Borgman

"Deze verkiezingen laten vooral zien dat we iets missen: symbolen die ons verenigen. Of dat nou een dichter is of bij wijze van spreken een gerecht, dat maakt niet zoveel uit, maar we missen een centrum waar we ons omheen kunnen scharen. Dus poneren we zo'n centrum maar. Punt is dat het dan wel niet helemaal meer klopt. Ooit ging het 'vanzelf' dat iedereen Vondel de grootste dichter vond, bijvoorbeeld. Daar hadden altijd sommigen een grotere stem in dan anderen, maar het hoefde niet bedacht te worden. Maar nu gaat het niet meer vanzelf en hiermee krijgt het gebeuren iets kunstmatigs, zelfs iets kitscherigs. Je speelt dat er nog altijd zoiets als een Dichter des Vaderlands is en die wijs je via verkiezingen aan. Maar een dergelijk symbool kan er eigenlijk alleen maar blijken te zijn.

Of ik zelf vind dat we te weinig gemeenschappelijke symbolen hebben? Misschien. Alhoewel, kaas staat ook symbool voor Nederland. Dat heeft het niet nodig als dusdanig uitgeroepen te worden. Het gemis speelt meer op het sociale terrein. Wat we missen is denk ik vooral een gemeenschappelijk referentiekader. Iemand die de dingen in samenhang ziet en zet.

De behoefte daaraan deel ik wel. Hoe kun je nog over de samenleving nadenken, als de toekomst is opgedeeld in 300 verschillende, los van elkaar staande, kwesties? Een Denker of Theoloog des Vaderlands moet verbindingen laten zien en ons zo helpen over ons leven na te denken.

We vinden tegenwoordig dat we programma's van politieke partijen moeten beoordelen op hun onderdelen. Kieswijzers brengen ze terug tot losse kwesties en laten ons daarop kiezen. Maar hoe kun je nu voor of tegen migratie zijn, of voor of tegen wetgeving over het terugbrengen van de CO2-uitstoot, zonder het grote geheel te overzien? In het nieuws en de politieke discussie gaat het ook vaak over technische details. De vraag waarom je dingen zou moeten willen of niet, blijft dan liggen.

Ook onze levens zijn versplinterd geraakt. Om de zorg te verbeteren moeten bijvoorbeeld betere computerprogramma's worden geschreven. Maar de mensen die dit doen, zijn niet met de zorg bezig zoals zorgverleners. Het werken aan een computerprogramma voor de zorg lijkt meer op het werken aan een computerprogramma voor de spoorwegen of een verzekeringsmaatschappij, dan op het zorgen voor patiënten in het ziekenhuis.

Kortom: samenhang komt niet vanzelf. De meeste mensen willen echter een bijdrage leveren aan een groter geheel, en dus hebben ze er behoefte dat de samenhang wordt getoond. Vroeger brachten kranten samenhang aan. Nu verwachten we dat van een Denker of Theoloog des Vaderlands.

Nee, met nationalisme heeft het, denk ik, weinig te maken. Het gaat er niet om dat we pretenderen een betere dichter, denker of theoloog te hebben dan de Belgen. 'Des Vaderlands' duidt meer op een behoefte aan aansprekendheid. We willen geen poëzie, filosofie en theologie die alleen door vakgenoten begrepen en op waarde geschat kunnen worden. We willen dat ze ons leven verhelderen.

Daar gaat ook een behoefte aan autoriteit in schuil, zeker. Het terrein waarop we autoriteit zoeken, is echter in vergelijking met vroeger veranderd. Mensen met een functie die vroeger autoriteit met zich meebracht - dominee, notaris, schoolmeester, politieagent - bepaalden wat er mocht gebeuren. Dat maken we tegenwoordig zelf wel uit, zoals het heet. Maar we willen blijkbaar wel een gids die ons daar beter toe in staat stelt.

Dichters, Denkers en Theologen des Vaderlands hebben dus een belangrijke taak. Dat betekent dat ze iets moeten maken van die functie. Alleen maar een keer op een podium gaan staan om te worden gelauwerd is niet genoeg. Het is geen missverkiezing."

theologisch elftal

Smalbrugge

De Korte

Jansen

Kalsky

Leegte

Van Vlastuin

Klapheck

Tollefsen

Van der Graaf

Borgman

Nissen

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden