Eregalerij voor oude reuzen

Een nieuwe digitale Bomenbank moet oude bomen beschermen tegen de stress van de oprukkende bebouwing. Maar het is ook een snoepwinkel voor liefhebbers.

Ze hebben het niet makkelijk, de volgroeide monumentale bomen die eenzaam in het landschap kreunen. Soms staan ze in groepjes en houden ze elkaar een beetje uit de wind. Vooral in de stad ogen ze kwetsbaar, tot de voet betegeld en omringd door hoogbouw.

De Bomenstichting ontfermt zich al jaren over die reuzen, met vooral veel informatie en advies. En door intensieve registratie. Sinds de jaren tachtig legt ze alle bomen die er ook maar enigszins toe doen vast in het Landelijk Register van Monumentale Bomen. Zo'n 15.000 monumentale beuken, eiken, lindes die minstens 80 jaar oud zijn, maar ook lanen en complete boomgroepen zijn hierin opgenomen. Plannenmakers kunnen op de lijst precies zien welke groene monumenten beschermd moeten worden.

Sinds gisteren is de beschermde lijst digitaal gegaan, zodat ook burgers deze 'Bomenbank' kunnen raadplegen als ze vragen hebben over een monument in hun buurt of tuin. Ze kunnen nu ook zelf suggesties doen om een boom in de beschermde lijst op te nemen.

Volgens Jeroen Philippona van de Bomenbank gaat het maar matig met de oude bomen in Nederland. "Sinds 1991 sterft jaarlijks 1 procent van de monumenten die op de lijst staan, en niet uit ouderdom, maar vooral vanwege stressfactoren", zegt hij. De wortels worden aangetast door bouwwerkzaamheden in de nabijheid of het leggen van kabels. En als in de grote steden een woonblok wordt aangelegd, komt daaronder steevast een parkeergarage waardoor tijdelijk de grondwaterstand naar beneden moet. Funest voor de beuk die er net naast staat.

"In de oude binnensteden zijn veel bomen ook een samenwerking aangegaan met de riolering. Via breuken en scheuren slurpen de wortels water op, maar afval en ontlasting bevatten ook belangrijke voedingsstoffen." Als het riool wordt vernieuwd en de wortels gekort, betekent dit ook het einde voor de bomenrij die al die tijd zo lekker stond mee te slurpen.

"Over het algemeen kun je zeggen dat 'gerommel' in de omgeving slecht is voor bomen, en dat geldt ook voor het buitengebied. Bij de aanleg van nieuwe natuur wordt soms de waterstand juist verhoogd. Dat mag dan goed zijn voor de nieuwe natuur, maar is slecht voor de oude."

undefined

Moeilijk bomenland

Nederland is ook een 'moeilijk bomenland', zegt Philippona: het is namelijk veel te vlák. "Daardoor zijn er grote contrasten in de waterstand. Het is hier te nat of te droog. Op hellingen wordt het teveel aan water tenminste afgevoerd, en bij droogte is er aanvoer." Als Philippona een boom was, zou hij voor een heuvel kiezen.

Afgelopen jaren is 'de techniek' de oude bomen enigszins tegemoetgekomen met systemen die de verdichte grond opschudden en voorzien van voeding, of met gel tegen de iepenziekte. Toch compenseren die maatregelen niet het rommelige bomenbeleid van de overheid. Bij de Belgische buren is het de rijksoverheid die de groene monumenten als cultureel erfgoed beschermt. In Nederland moeten Purmerend en Sittard het zelf uitzoeken, om maar eens wat gemeenten te noemen. Er zijn volgens Philippona goede voorbeelden, zoals Apeldoorn (dat ook bomen in particuliere tuinen beschermt) en Amsterdam (dat een eigen 'bomenambtenaar' kent). Maar het beleid is volstrekt willekeurig.

Juist vanwege die versnippering én onkunde in veel gemeenten, is een stevig centraal register van levensbelang voor de monumentale bomen. "Voorwaarde voor opname is dat de boom ouder dan tachtig jaar is, beeldbepalend is voor het landschap of cultuur-historische waarde heeft. Denk bijvoorbeeld aan markeringsbomen die een grens aangaven, of koorts- en spijkerbomen die een religieuze betekenis hadden. Maar ook de louter ecologische waarde telt mee, terwijl ook de oudste, dikste en hoogste bomen van een gebied een plek op de lijst hebben." Van de registratie moet een preventieve werking uitgaan", zegt Philippona. "Plannenmakers zijn gewaarschuwd, maar de bomenbank kent geen enkele juridische status."

Daarom is het belangrijk dat de lijst onder de aandacht van meer mensen komt. Vandaar de digitalisering van het afgelopen jaar, en de openstelling voor burgers. "Die kunnen er heerlijk in rondkijken, pronkstukken uit de buurt opzoeken en zo enthousiast worden voor ons groene erfgoed." En ze kunnen dus zelf bomen aanmelden. Of die daadwerkelijk een plek krijgen in de 'eregalerij der bomen', dat blijft een beoordeling van deskundigen als Philippona.

undefined

De mooiste bomen van Jeroen Philippona

1. De dikke Boom van Verwolde

Deze zomereik staat bij het Huis Verwolde in Laren (gemeente Lochem) en is de dikste eik van Nederland (omvang 7,79 m). Men schat deze indrukwekkende boom, die het de laatste jaren helaas minder goed doet, zo'n 400 tot 450 jaar oud.

undefined

2. De eik van Hilverbeek

Eén van de mooiste eiken in Nederland staat op het landgoed Hilverbeek, één van de fameuze landgoederen van 's Graveland, net ten westen van Hilversum. De brede stamvoet is hol, je kunt er doorheen kijken. Desondanks maakt de eik een zeer vitale indruk met zijn volle kroon en goede bladbezetting. Deze eik is met een stamomtrek van 682 cm de dikste eik van Noord-Holland.

undefined

3. Tulpenboom bij Hoekendaal

Deze gigant is 32 m hoog en met een omtrek van 676 cm de dikste tulpenboom van Nederland. De Warnsveldse boom staat bij een particulier landhuis en is rond 1830 aangeplant.

De 'bomenbank' is te raadplegen via www.monumentalebomen.nl. meer informatie: info@bomenstichting.nl

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden