Erdogans gewone volk

turkije | Sinds de mislukte coup van 15 juli gaan de aanhangers van Erdogan massaal de straat op om steun te betuigen. Waarom staan zij zo pal achter hun president? 'Wij komen samen om ons land te verdedigen tegen de verraders.'

We pauzeren nu onze wake voor de democratie. Maar deze plicht duurt voort in ons hart.' Met deze woorden besloot president Recep Tayyip Erdogan afgelopen woensdag zijn toespraak aan het volk, die hij uitsprak voor het presidentiële paleis in Ankara. De toespraak was in het hele land te zien via schermen die op pleinen waren opgesteld. Sinds de mislukte staatsgreep van 15 juli hebben aanhangers van de Turkse president zich op die plekken verzameld om te protesteren tegen de couppoging en op te komen voor hun democratie.

Zo ook in de wijk Kisikli, in het Aziatische deel van Istanbul, waar duizenden Turken vlakbij Erdogans residentie bijeenkomen om steun te betuigen aan hun 'opperbevelhebber'. De stemming is uitgelaten, alsof de ramadan dit jaar voor de tweede keer plaatsvindt. Families hebben hun theepotten meegenomen en zijn gezamenlijk op een tapijt neergestreken.

Slimme straatverkopers doen uitstekende zaken. Alle rood-witte accessoires met de beeltenis van de president vinden gretig aftrek. Van bandana's tot tapijten en van ballonnen tot rozetten. Turkse vlaggen zijn gratis voor iedereen beschikbaar.

De deelgemeente Üsküdar heeft voor versnaperingen gezorgd. In lange rijen wachten mensen geduldig op een bord rijst en een beker ayran, een zoute yoghurtdrank die in 2013 door Erdogan hoogstpersoonlijk tot nationale drank werd uitgeroepen. Het verdrong de alcoholische anijsdrank raki, populair onder de oude, seculiere elites die het land sinds de stichting van de republiek in 1923 bestuurden. Een maatregel met grote symbolische waarde in een land waar de op het Westen gerichte elites dominant waren in alle belangrijke staatsinstituties en hun seculiere ideeën oplegden aan een traditionele, religieus-conservatieve samenleving. Dat veroorzaakte diepe sociale scheidslijnen.

De elites, waarvan het leger het speerpunt vormde dat het seculiere karakter van de Turkse staat moest verdedigen, hebben met de komst van de AK-partij aan het begin van deze eeuw plaatsgemaakt voor bestuur van 'het gewone volk', dat in Erdogan zijn natuurlijke leider heeft gevonden. Dat gewone volk bestaat voornamelijk uit vrome moslims die het leger nu met 'de wake voor de democratie' op zijn plaats zetten. Een historisch moment, waarbij burgers afrekenen met een militair spook, waarvan velen al dachten dat het niet meer bestond.

Sinds 1960 vond vier keer een succesvolle militaire interventie plaats in de parlementaire democratie. Paradoxaal genoeg leidden de laatste twee coups, in 1980 en 1997 - respectievelijk indirect en direct - de opkomst van de AK-partij in. De militaire junta van 1980, die te midden van hevig straatgeweld tussen links en rechts op zoek was naar een verenigende ideologie, achtte de soennitische islam daarvoor het meest geschikt. Op verschillende manieren kwam er meer ruimte voor religie in het publieke leven. Zo kwamen er bijvoorbeeld nieuwe moskeeën en verplicht (soennitisch) religieonderwijs op scholen.

Welvaartspartij

Maar de islamitische politiek bleef men buiten de deur houden. Het duurde tot 1997 voordat een islamitische politieke partij prominent in de politieke arena verscheen. Het was de Welvaartspartij van Necmettin Erbakan, de politieke leermeester van Erdogan, die bij de verkiezingen in 1983 nog van deelname was uitgesloten. Het leger dwong hem echter tot aftreden en zijn Welvaartspartij werd een jaar later verboden. Het was een afrekening met 'het monster' dat het zelf gecreëerd had met continue onderdrukking van de religieuze meerderheid. Maar de geest was uit de fles. Toen de AK-partij in 2002 de verkiezingen won en een eenpartijregering ging vormen, deed het dat met veel oud-Welvaartspartijleden, onder wie Erdogan zelf.

Zijn aanhangers zien in de Turkse president de man aan wie zij de vrijheid tot geloofsbelijding danken. Fatma Cavusoglu is een van hen. Zij is met haar man en drie kinderen naar de manifestatie in Kisikli gekomen. Ze werkt voor de staat. Haar baan heeft ze direct aan de AK-partij en Erdogan te danken, zegt ze. Vanwege het hoofddoekverbod in staatsgebouwen sleet ze haar dagen in de universiteitsbanken noodgedwongen met een pruik op. Toen ze eenmaal afgestudeerd was, kon ze om dezelfde reden geen baan vinden binnen de staat. Maar nadat het hoofddoekverbod onder de AK-partij werd opgeheven, kon ze aan de slag bij de Sociale Verzekeringsbank. 'We zullen altijd naast jou staan, kapitein', schrijft ze daarom in een boek waarin bezoekers hun gevoelens kunnen opschrijven.

Het levert een boek vol steunbetuigingen van aanhangers aan Erdogan op, de man die hen in hun ogen beschermt; de man ook die het land stabiliteit bracht, vinden ze. Hoewel de stabiliteit vanwege de precaire veiligheidssituatie het laatste jaar ogenschijnlijk ver weg is, gelden voor veel mensen in Turkije andere maatstaven.

Economische crises, talloze ineffectieve coalitieregeringen en repressief militair bewind liggen nog vers in het collectieve geheugen. Erdogan zelf is niet te beroerd om zijn volk daar geregeld aan te herinneren. "Herinneren jullie je de vorige noodtoestand nog? Toen stonden we in de rij en was het eten op de bon", verwees hij onlangs tijdens een interview op de staatsomroep TRT naar de situatie na de coup van 1980. Nu deelt de gemeente gratis maaltijden uit.

Door vijanden omringd

De president herinnert de Turken verder geregeld aan 'de vijanden'. Dat de AK-partij vanaf het begin links en rechts vijanden zag is niet echt verrassend. De partij werd in 2008 nog bijna verboden door het Constitutioneel Hof wegens 'antiseculiere activiteiten'. Dat vijanden nog altijd op de loer liggen bleek ook weer in de lange nacht van 15 juli. Volgens de regering zit Fethullah Gülen achter de couppoging, en ze verklaarde hem tot staatsvijand nummer een. Hoewel uitlevering van de VS waar hij woont onhaalbaar lijkt, keek Erdogan al verder. "Als Fetö (Gülenbeweging) weg is, neemt de PKK hun plaats in (...). En daarna IS", aldus de president, die daarmee handig het beeld van een door vijanden omringd Turkije schetste.

De verdedigingslinie tegen die vijanden wordt gevormd door de islam en het Turkse nationalisme. Die dragende elementen zijn in Kisikli goed zichtbaar. Omringd door een rood-witte vlaggenzee leest een hafiz op een podium koranverzen voor en bidt men om Erdogan te behoeden voor alle kwaad.

Naast de Turkse vlaggen zijn er ook vlaggen van het Azerbeidzjaanse broedervolk en zelfs oude Seltsjoekse vlaggen - naar het Turkse volk dat in de elfde eeuw uit Centraal-Azië naar Anatolië trok - te vinden. Onder de AK-partij is er de laatste jaren naast islam en nationalisme een sterke historische component bijgekomen. Terwijl Atatürk en de zijnen niets moesten hebben van de Ottomaanse geschiedenis, vond er de afgelopen jaren een sterke opleving in de waardering van die geschiedenis plaats.

Nevzat Yakisirboy, een 43-jarige acteur is onder de indruk van de vlaggenzee. Hij was tijdens de couppoging de hele nacht op straat te vinden om zijn land te verdedigen. Sindsdien komt hij iedere avond naar Kisikli. "Dit volk zal zulk verraad nooit meer toestaan", zegt hij vastbesloten. "Deze nationale eenheid is prachtig om te zien", voegt hij er glunderend aan toe.

Even later voegt zijn vriend Kadir Saydam zich bij hem. Zijn Osmaanse fez, een hoofddeksel dat na de stichting van de republiek door Atatürk werd afgeschaft, maar nu bij toeristen en Turken die zich aan het grote Ottomaanse verleden spiegelen weer in trek is, glijdt haast van zijn bezwete hoofd af. Gretig poseert hij ermee voor de kiekjes van zijn vriend. "In Syrië verlaten mensen hun land voor de oorlog, maar zoiets zouden Turken nooit doen. Wij komen samen om ons land te verdedigen tegen de verraders", verkondigt hij een veelgehoorde mening. Hij waant zich onoverwinnelijk op een golf van Turks nationalisme.

10.000 nieuwe agenten

Saydam is een jonge dertiger en werkt al jaren in een supermarkt, maar de couppoging biedt hem nu nieuwe carrièremogelijkheden. In november wil hij deelnemen aan het centrale toelatingsexamen voor de ambtenarij. Hij hoopt zo een plekje binnen het politieapparaat te bemachtigen. Premier Binali Yildirim kondigde deze week aan dat er 10.000 nieuwe politieagenten aangenomen zullen worden, nu er na de zuiveringen van Gülen-aanhangers in het hele staatsapparaat veel vacatures zijn vrijgekomen.

"We moeten zorgen dat we de verraders overal verwijderen", zegt Saydam die met zijn ambitie politieagent te worden bijdraagt aan de 'zuiveringen' die de Turkse regering in de nasleep van de coup doorvoert. Beter zelf het heft in handen dan een geheime organisatie die de natie wil verdelen, zo denken veel mensen.

undefined

erdogan wordt nog dominanter

Uit een enquête van opiniepeiler Konda bleek deze week dat 84 procent van de mensen die na de couppoging in Istanbul de straat opgingen de AK-partij steunt. Het is de mobilisatie van een electoraat dat lang de zwijgende minderheid vormde. Een peiling van bureau MetroPoll zag bovendien het percentage van de Turken die goedkeuring geven aan Erdogan als president omhoogschieten, van 47 procent naar 67 procent.

Het land heeft zich voorlopig verenigd achter de meest dominante politicus sinds Atatürk. Het is een fragiele coalitie, want na jaren van autoritair beleid heeft hij ook veel mensen tegen zich in het harnas gejaagd.

Erdogan is met de zuiveringen op weg naar een nog dominantere rol over belangrijke staatsinstituties. Het brengt zijn belangrijkste uitdager daarin - de Gülenbeweging - een mokerslag toe. Hoewel Erdogan en de AK-partij na ruim een decennium de bovenliggende partij vormen in vrijwel alle machtscentra van de staat, blijft de slachtofferrol vanwege historische redenen een kaart die Erdogan eenvoudig en met een garantie op succes kan blijven spelen. Na de couppoging is alles gelegitimeerd en kan niemand de opgeroepen vijandbeelden nog onterecht noemen.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden