Erdogan wacht op Europa

Samenzijn in betere tijden: de Turkse president Erdogan (rechts) met Europese leiders op de Navo-top in Warschau, begin juli. Beeld Eric Lalmand, Belga

Het heeft even geduurd, maar vandaag is het zover. De Amerikaanse vicepresident Joe Biden brengt als eerste hoge westerse functionaris sinds de couppoging van 14 juli een bezoek aan Turkije. Tot chagrijn van de Turkse machthebbers is er uit Europa nog niemand geweest. Maakt Europa een fout door niet te gaan?

De Turkse regering neemt het uitblijven van bezoek hoog op. Ibrahim Kalin, de woordvoerder van president Recep Tayyip Erdogan, schreef vorige week een artikel onder de titel 'Brussel, u heeft een probleem'. Volgens Kalin maakt Europa een grote fout door de democratische regering in Ankara niet ondubbelzinnig te steunen. Op die manier raakt Turkije vervreemd van Europa. Vorige maand klaagde Kalin ook al dat er nog niemand langs was geweest om zijn regering een hart onder de riem te steken.

Democratische krachten
Kalin is niet de enige die zegt dat Europa in de fout gaat door geen bezoek aan Turkije te brengen. Carl Bildt, tot 2014 minister van buitenlandse zaken van Zweden, en Kati Piri, PvdA-politica en Turkije-rapporteur in het Europees Parlement, lieten zich onlangs kritisch uit. Volgens hen moet Europa duidelijker maken dat het de overwinning van democratische krachten na de couppoging steunt. Ook kunnen tijdens een bezoek zorgen over de rechtsstaat aan de orde komen.

Maar Europese landen lijken te twijfelen of er wel zoiets bestaat als een overwinning van de democratische krachten in Turkije. Europese leiders zijn in hun verklaringen uiterst kritisch over de manier waarop Erdogan niet alleen vermeende tegenstanders in het leger arresteert, maar ook kritische stemmen in media en universiteiten aanpakt. De Oostenrijkse regering concludeert zelfs dat de gesprekken over Turks EU-lidmaatschap maar beter kunnen worden gestaakt.

Vervolgingen
Dat een kritisch gesprek over deze vervolgingen de Turken tot matiging aanzet is onwaarschijnlijk. Erdogan is vastberaden de aanhangers van zijn tegenstander Fethullah Gülen, die volgens hem achter de coup zitten, met wortel en tak uit het overheidsapparaat en het maatschappelijk middenveld te trekken.

Dat is voor Erdogan zowel een buitenkans om zijn machtsgreep op de Turkse samenleving te vergroten, als een noodzaak om te voorkomen dat achtergebleven en verbolgen Gülenisten hem later alsnog in de rug aanvallen. Wat een bezoekende Europese leider over deze aanpak zegt zal vermoedelijk weinig verschil maken.

De paradox is juist: hoe luider de Turken om een bezoek vragen, des te lastiger zij het Europese leiders maken om daadwerkelijk langs te komen. De regering in Ankara onderstreept keer op keer dat het geen gewoon bezoek zal zijn, maar gezien moet worden als een steunbetuiging aan de huidige politieke situatie in Turkije. Daarmee zou een ontmoeting onvermijdelijk symboliseren dat Europa ook de wijdverbreide vervolging van Erdogans politieke tegenstanders ondersteunt.

Compromis
Als compromis was het waarschijnlijk beter geweest om vrij snel na de coup iemand van secundaire statuur naar Ankara te sturen. Een korte trip van Eurocommissaris Frans Timmermans of EU-buitenlandcoördinator Federica Mogherini had de ergste gevoeligheid bij Turkije kunnen wegnemen. Zo was ook voorkomen dat een later bezoek met veel symboliek omgeven raakt.

Bovendien was zo'n kleinschalig bezoek ook tegenover Europese criticasters verdedigbaar geweest. Als de Turkse president het als steun voor zijn daden had uitgelegd, hadden Europese regeringen er in eigen land altijd op kunnen wijzen dat er nog geen bezoek van de hoogste orde was geweest.

Op hun eigen manier hebben ook de Amerikanen voor een speciale aanpak gekozen. Washington stuurt vandaag niet minister van buitenlandse zaken John Kerry maar Joe Biden. De vicepresident is een stuk kritischer over Turkije dan Kerry. Begin dit jaar sprak hij Ankara aan op het gebrek aan persvrijheid. Twee jaar geleden verweet hij Turkije, Saoedi-Arabië en Qatar jihadisten in Syrië te steunen.

Een korte trip van Eurocommissaris Frans Timmermans(L) of EU-buitenlandcoördinator Federica Mogherini(R) had de ergste gevoeligheid bij Turkije kunnen wegnemen. Beeld afp

Ver gelegen bondgenoot
Deze keer moest Biden een onprettige boodschap verkondigen over de in Pennsylvania woonachtige Gülen. Biden beloofde dat de Amerikanen er alles aan zullen doen de beramers van de coup voor de rechter te brengen, maar de VS lijken niet genegen Gülen uit te leveren zonder een deugdelijk onderbouwd strafdossier en uitzicht op een eerlijk proces.

Dat zelfs de Amerikanen pas na zes weken langskomen, laat zien hoeveel moeite westerse landen met Erdogan hebben. In Washington is de relatie met Ankara veel minder gevoelig dan in Europa. Turkije is een lastige, ver gelegen militaire bondgenoot waar Amerika er wel meer van heeft. Pakistan, Saudi-Arabië en Egypte gedragen zich ook niet voorbeeldig. De VS werken dan ook vooral samen met Turkije via de Navo, bijvoorbeeld in de strijd tegen Islamitische Staat.

Delicatere onderwerpen
Europa praat met Turkije over veel delicatere onderwerpen zoals lidmaatschap van de EU en visumvrij reizen. Juist omdat de samenwerking zo innig is, stelt Europa hoge eisen. Europese landen maken zich bijvoorbeeld zorgen over ontslagen van Turkse rechters of een mogelijke herinvoering van de doodstraf. Als Turkije alleen een militaire bondgenoot binnen de Navo was geweest zouden zulke acties veel minder gevoelig liggen.

Inmiddels zit Europa in een lastige situatie. Hoe langer een bezoek uitblijft, hoe delicater het uiteindelijke treffen wordt. Het is een beetje als twee familieleden die na een ruzie al een keer een verjaardag hebben overgeslagen en ook de obligate kerstkaart al niet meer versturen. Het is inmiddels bijna onmogelijk geworden om elkaar luchtig de hand te schudden en zonder zware verzoeningsgesprekken te doen alsof er niets gebeurd is.

Legitimering van beleid
Een delicaat punt is wie er namens Europa naar Turkije gaat. Er is zoveel tijd verstreken dat Ankara een bliksembezoek van een gewone minister of eurocommissaris waarschijnlijk als onvoldoende beschouwt. Tegelijkertijd zullen weinig Europese leiders enthousiast aanbieden om in het vliegtuig te stappen. Het risico is groot dat Erdogan de trip als legitimering van zijn beleid afschildert. Dat kan de Europese bezoeker op binnenlandse kritiek komen te staan.

Bovendien is het aantal geschikte kandidaten beperkt. De Britse regering is na het Brexit-referendum niet in een positie om Europa te vertegenwoordigen, en de Duitse regering heeft een eigen probleem. Omdat de Bondsdag in juni de Armeense genocide erkende, mogen Duitse parlementariërs niet langskomen op Incirlik, de Turkse luchtmachtbasis van waaruit Duitse straaljagers tegen Islamitische Staat vechten. Door zelf wel naar Turkije te gaan zou een Duitse minister het selectieve Turkse toelatingsbeleid legitimeren.

Zomerreces
Omdat een bezoek inmiddels zo beladen is, zullen Europese landen er waarschijnlijk eerst onderling over willen spreken. Europese buitenlandministers kwamen enkele dagen na de mislukte coup bijeen voor een al geplande vergadering, maar sindsdien is het zomerreces. De eerste gelegenheid waarbij alle landen weer samenkomen is op 2 september. Mogelijk besluiten zij dan wie er namens hen met welke boodschap naar Ankara afreist.

Speciaal bezoek of niet, het is onvermijdelijk dat er de komende maanden ontmoetingen met Turkije plaatsvinden. Het visumvrij reizen staat na de zomer weer op de agenda. De Europese Commissie spreekt hierover regelmatig met Ankara.

In oktober staat er ook een reguliere vergadering van Europese regeringsleiders in Brussel gepland. De Turkse regering is daarbij vaak aanwezig om over de migratiedeal, visumvrij reizen en toekomstig EU-lidmaatschap te spreken. Als Europese landen dan met Turkije praten, kunnen zij aanvoeren dat het niet gaat om steun aan de binnenlandse positie van Erdogan, maar om lopende zaken die toch al op de agenda stonden.

Keerzijde is wel dat de gesprekken over die onderwerpen dan in een bijzonder vervelende sfeer van start zullen gaan.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden