Erdogan is nog niet zeker van zijn zaak

Volksraadpleging - Turkije kiest morgen of president Erdogan meer macht krijgt. Het ja-kamp staat voor, toch staat de uitkomst nog zeker niet vast. Ondertussen klinken er berichten over intimidatie van 'nee-stemmers'.

Een spannende nek-aan-nekrace met een lichte voorsprong voor het ja-kamp, voorspellen de Turkse peilingen aan de vooravond van het referendum. Morgen mogen zo'n 55 miljoen Turken in een nu al historische volksraadpleging beslissen of hun president meer macht krijgt. Er staat veel op het spel en dus telt elke stem.


Een heel comfortabele winst lijkt er voor president Erdogan die het ja-kamp aanvoert, niet in te zitten. Twee opiniepeilers zeiden afgelopen donderdag te verwachten dat zo'n 51 procent 'ja' zal stemmen. Zij erkennen dat de uitslag moeilijk te voorspellen is, temeer daar niet iedereen in het huidige klimaat voor zijn keuze uit durft te komen. Vooral de laatste dagen duiken berichten op van intimidatie. Zo zou de burgemeester van de gemeente Düzici in het zuiden van het land gedreigd hebben ambtenaren die 'nee' stemmen te zullen ontslaan. En volgens de pro-Koerdische partij HDP hebben een paar dorpsbewoners uit de oostelijke provincie Agri geklaagd dat hun gouverneur landbouwsubsidies stopzet als ze tegen de grondwetswijziging stemmen.


Angst voor fraude tijdens de stembusgang zelf lijkt er vooralsnog niet. Turkije kent geen geschiedenis van grootschalig gesjoemel met stembiljetten. Maar dat het de nee-stemmers extra moeilijk wordt gemaakt is wel duidelijk. De OVSE, de organisatie voor veiligheid en samenwerking in Europa, rapporteerde afgelopen week al dat de nee-stemmers zijn gedwarsboomd bij hun campagne. Zo viel de politie regelmatig binnen bij hun evenementen. Door de noodtoestand die sinds de mislukte staatsgreep van afgelopen zomer nog altijd van kracht is, kon de regering bijeenkomsten van het nee-kamp makkelijk verbieden.


Ook in praktische zin wordt het sommige groepen tegenstanders van het presidentieel systeem lastig gemaakt. Bijvoorbeeld de Gülenisten, oppositieleden, journalisten en ambtenaren die sinds de mislukte staatsgreep afgelopen zomer zijn opgepakt en veroordeeld. Tienduizenden inwoners van de provincie Batman zullen eveneens extra moeite moeten doen om hun stem te laten gelden. Een aantal stembureaus werd zonder opgaaf van reden naar een ander district verplaatst. Bij de vorige verkiezingen zette een overgrote meerderheid van deze groep een kruisje bij de HDP, die tegen een presidentieel systeem is.


Verder is het onduidelijk of honderdduizenden mensen in het zuidoosten, die de afgelopen periode noodgedwongen hun huizen hebben moeten verlaten, wel kunnen stemmen. Vanwege het geweld dat in die regio is opgelaaid tussen het leger en de Koerdische PKK wonen zij nu op een andere plek dan waar ze staan geregistreerd. Vermoed wordt dat een groot deel van de Koerden 'nee' zal stemmen. Toch steunt naar verwachting ook een deel van de Koerdische achterban de grondwetswijziging wél. Het centrum van politieke en sociale studies in Diyarbakir (SAMER) schat hun percentage op 25 procent. Deze groep hoopt dat president Erdogan, zodra hij binnengehaald heeft wat hem voor ogen staat, de rust zal laten wederkeren in het zuidoosten.


Ook binnen de nationalistische MHP heeft nog lang niet iedereen een keuze gemaakt. De partij was doorslaggevend bij de beslissing of er überhaupt een referendum kon worden gehouden. De MHP hielp Erdogan onverwacht aan de benodigde tweederde meerderheid in het parlement. Veel aanhangers waren het niet eens met die stap en verzetten zich hevig tegen een presidentieel systeem. De nationalisten zijn sterk verdeeld en kunnen morgen beslissend blijken.


Evenals de Turken in het buitenland. Drie miljoen van hen mochten afgelopen tijd al naar het stemhokje. Wat zij daar hebben aangekruist wordt pas duidelijk bij de officiële uitslag. Bij de verkiezingen van 2015 stemde een ruime meerderheid van de Turken in het buitenland voor de AK-partij. Daar kan uit worden afgeleid dat een meerderheid waarschijnlijk het presidentieel systeem steunt.


Toch zijn ook binnen de achterban van de AK-partij zwevende kiezers te vinden. Net als binnen andere partijen en geledingen van de samenleving. Ruim tien procent van de Turkse stemgerechtigden zou nog geen keuze hebben gemaakt. Of zij morgen het vakje evet (ja) of hayir (nee) aankruizen kan cruciaal zijn voor de toekomst van Turkije.


De verdieping


Wat betekent een Turks ja of nee?

Wat staat er op het spel morgen?

Dat de grondwet moet worden gewijzigd, daar is een groot deel van de Turken het over eens. De laatste versie dateert uit de jaren tachtig van de vorige eeuw toen de militairen aan de macht waren. Maar niet iedereen is het eens met de wijziging van 18 artikelen zoals die nu aan de Turken wordt voorgelegd. Daarmee wordt afscheid genomen van een parlementair systeem en een presidentieel systeem ingevoerd. De macht van de president wordt daarbij uitgebreid: hij mag onder andere voorzitter van zijn partij blijven, een aantal rechters benoemen en zijn vicepresident(en) aanwijzen.


De functie van premier wordt afgeschaft. Verder wordt het parlement uitgebreid van 550 naar 600 leden en wordt de minimumleeftijd voor volksvertegenwoordigers verlaagd van 25 naar 18 jaar. Als de meerderheid van de Turken 'ja' stemt, gaan de wijzigingen overigens niet direct in. Dat gebeurt pas in 2019 als er nieuwe verkiezingen zijn. Tot die tijd moeten tientallen wetten worden aangepast aan het nieuwe systeem.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden