Erdogan in gevecht met zijn leger

machtsstrijd | Na de mislukte coup door het leger is de situatie in Turkije zorgwekkend. De krijgsmacht is verzwakt - en dat terwijl Turkije een cruciale bondgenoot voor het Westen is.

De mislukte coup in Turkije lijkt verschillende radicale krachten in het land te hebben losgemaakt, vreest de Britse analist Gareth Jenkins. Hij woont sinds 1989 in Turkije, maakte verschillende coups en crises mee, maar dit zag hij niet eerder gebeuren: "Hypernationalisme vermengt zich met radicaal islamisme".

Jenkins woont in een kosmopolitische wijk van Istanbul, maar zelfs vanuit daar kon hij de verandering voelen: "Zaterdag kwamen Erdogan-aanhangers het wooncomplex binnen. Ze riepen dingen als 'Allah Akbar' en intimideerden mensen. Opmerkelijk was ook dat ze Turkse vlaggen bij zich droegen, waarbij ze aan iedereen duidelijk maakten dat wie Erdogan niet steunt, geen Turk is."

De Britse analist zag tot zijn verbazing bij de Erdogan-aanhangers veel symbolen die de Moslimbroederschap in Egypte ook gebruikt, zoals het in de lucht houden van vier vingers. "Veel van deze mensen waren van een heel agressieve groep, en ook betrokken bij lynchpartijen. Ze bestonden al langer, maar nu komen ze voor het eerst naar boven drijven."

De krachten zijn opgeroepen door Erdogan, zegt Jenkins. " Hij riep de mensen op om de straten op te gaan. Dit is ongelofelijk onverantwoordelijk. Normaal gesproken moet je in tijden van crisis de mensen juist tot kalmte manen. Dat doet Erdogan niet, hij zweept ze juist op. Er is een nieuwe cultus opgekomen, die bestaat uit verschillende elementen: de verheerlijking van Erdogan, van islam en van nationalisme." Wie kritiek uit heeft op een van deze zaken, vertelt Jenkins, wordt volgens hem al gauw gezien als een landverrader.

Erdogan leunt vooral op de fanatici binnen zijn achterban. "In de staatsmedia hoor je dat 'het volk' de coup heeft verijdeld. Maar het is niet het volk, maar het laagste segment daarvan. Je hebt in Turkije veel snobs die op deze groep neerkijken, om veelal onzinnige redenen. Het 'lagere allooi' voelde dat aan. Maar nu zijn ze door de media ineens tot helden gebombardeerd. Ze voelen zich ineens heel machtig, en patrouilleren door de straten en vallen mensen aan. En nu zijn er zelfs mensen binnen de AKP die ervoor pleiten om deze lui wapens te laten dragen. Dit is heel gevaarlijk."

Veiligheidssituatie

De Turkse president lijkt de coup aan te grijpen om voor eens en voor altijd zijn tegenstanders uit te schakelen, meent Jenkins. "Er zijn duizenden rechters ontslagen en duizenden mensen gearresteerd. Het is overduidelijk dat deze lijsten van tevoren zijn opgesteld."

Hij vreest nu vooral de veiligheidssituatie in het land, nu Erdogan de krijgsmacht in feite de oorlog heeft verklaard. "Hij pakt ook generaals op die zich tegen de coup hadden verzet. De krijgsmacht komt hier niet snel bovenop. Die is ernstig verzwakt. Niet alleen doordat veel militairen zijn ontslagen of opgepakt, maar ook doordat het moreel is aangetast. Militairen die schieten op militairen, dat is vernietigend voor de corps d'esprit.'

Jenkins is vooral pessimistisch over de Koerdische kwestie: "Alle politieke partijen hadden de coup afgekeurd, inclusief de Koerdische partij HDP. Erdogan bedankte alle partijen in het parlement voor hun steun, behalve de Koerdische. Dat was een heel belangrijk en verontrustend signaal. De Koerden voelen zich bedreigd."

Dit is het laatste waar het land op zit te wachten, stelt hij. "De krijgsmacht was al overbezet. Er is een oorlog in buurlanden Syrië en Irak, de dreiging van IS, en daarnaast is er al een conflict aan de gang in Zuid-Turkije met de Koerden. Een crisis als deze is het ergste wat Turkije nu kan treffen."

Jenkins was tijdens de hoogtijdagen van de oorlog met de Koerden in de jaren negentig ook in Koerdistan, toen nog als journalist. Hij was er onlangs weer en zag dat de situatie is nu ernstiger is dan ooit: "Tijdens de eerdere oorlog was er veel meer geweld dan nu, maar er is iets veranderd. Toen hoopten nog veel Koerden op betere betrekkingen met de Turkse regering. Nu hebben ze die niet meer. Ik heb nog nooit zoveel pessimisme gezien in dit deel van het land. De Koerden gaan nu voor een eigen staat. Deze crisis gaat daar waarschijnlijk voor zorgen."

Een tank rijdt over de Bosporusbrug aan het begin van de mislukte couppoging. foto afp

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden