Erasmus en het ei van de ketterij

Museum Gouda wijdt een expositie aan de Nederlandse denker Erasmus (1466-1536), die vijfhonderd jaar geleden een bijzondere bijbel publiceerde. Erasmus hoopte met dit werk het woord van God te zuiveren, maar leverde er per ongeluk een bijdrage aan de Reformatie mee.

Het is onrustig in de kerk in het jaar 1516. De Nederlandse denker Desiderius Erasmus heeft het Nieuwe Testament opnieuw vanuit het Grieks vertaald, en die vertaling rolt nu van de drukpers. Deze nieuwe Bijbel rept met geen woord over biechten en het afkopen van zonden. De kerk is in alle staten. "Je hebt het ei van de ketterij gelegd!", verwijt zij de strenggelovige Erasmus.

In Museum Gouda ligt deze bijbel nu, vijfhonderd jaar later, in een vitrine aan het raam. Het werk is groot, duizend bladzijden dik en aan de randen geelverkleurd. Mollige engeltjes en ornamenten omlijsten de tekst op de pagina's. "Het Novum Instrumentum was het levenswerk van Erasmus", zegt museumdirecteur Gerard de Kleijn, gebarend naar het boek. "Het werk deed veel stof opwaaien. Nog steeds wordt beweerd dat hij hiermee de weg voor de Reformatie plaveide."

Hoe dat in elkaar steekt, is te zien op de huidige Erasmus-expositie in Museum Gouda. De expositie vindt plaats naar aanleiding van het 500-jarig bestaan van Erasmus' Bijbel, maar omvat het hele leven van de zestiende-eeuwse humanist, theoloog en filosoof. Bezoekers worden via een audiotour langs schilderijen, geschriften, bezittingen van Erasmus en films geloodst.

"Erasmus vindt dat bijbelteksten door de eeuwen heen ernstig vervuild zijn geraakt", klinkt de stem van Herman Pleij, hoogleraar historische Nederlandse letterkunde en gastcurator van de tentoonstelling, bij de bijbelvitrine. "De kerk is wel bezig met slijmerige zweetdoeken en andere relieken", zo citeert Pleij Erasmus, "maar de grondslag van ons geloof, de Bijbel, daar wordt maar mee gerommeld."

Slordige overschrijvingen door monniken, verkeerde interpretaties en geschrapte passages - de oude Latijnse bijbelvertaling is een opeenstapeling van fouten, volgens Erasmus. Pittige kritiek dus, op de door de paus gezegende tekst die al duizend jaar dienstdeed als de officiële vertaling. "De kerk vond het zeer schokkend dat Erasmus zoveel bezig was met de aardse context van de Bijbel, die rechtstreeks van God afkomstig zou zijn", vervolgt directeur De Kleijn, "En toen zei hij ook nog eens dat het zijn levenstaak was het heilige woord te zuiveren."

Erasmus besluit de originele Griekse bronnen van het Nieuwe Testament opnieuw te vertalen in het Latijn. Dat was nog een behoorlijk gedoe. Eerst moest hij zich het Grieks eigen maken, daarna door heel Europa trekken om deze documenten te zoeken. Op de rug van zijn ezel trok hij langs zoveel mogelijk bibliotheken en kloosters om de teksten te ontfutselen.

"In zijn brieven wijdt hij hele episoden aan hoe oude, chagrijnige en vooral ook arrogante monniken hem gladweg voorliegen dat ze een bepaalde tekst niet hebben - terwijl Erasmus zeker weet dat die er moet zijn", klinkt Pleij in de audiotour. Toch geeft hij zijn 'heilige jacht' nooit op. "Zonder zuivere teksten valt voor Erasmus elke grond voor godsdienst en wetenschap weg."

undefined

Transparant

Na zijn lange reis publiceert hij uiteindelijk in Bazel zijn 'Novum Instrumentum'. Het is de allereerste bijbel die niet handgeschreven maar gedrukt is. Op de pagina's staat links de originele Griekse tekst, rechts Eramus' Latijnse vertaling. Achterin het werk is een deel met kritische aantekeningen opgenomen, over dubbelzinnigheden en verschillende interpretaties van het Nieuwe Testament. Nooit eerder was een bijbel zo transparant en wetenschappelijk geschreven.

Reformator Maarten Luther ontvangt de vertaling enthousiast. De kritiek die Erasmus erin uit, komt overeen met Luthers standpunt: biechten en het afkopen van zonden horen niet thuis in het christelijk geloof, dat juist naar soberheid moet streven.

"Luther verwacht daardoor dat Erasmus zijn strijd tegen deze gebruiken zou steunen, maar Erasmus vindt Luthers methode veel te agressief", zegt De Kleijn. "Hij vergeleek Luther, die kritische stellingen op de kerk spijkerde en continu boze pamfletten publiceerde, eens met een woeste stier. Zichzelf zag hij als een damhert, dat met zelfbeheersing de kerk van binnenuit, als eenheid, wilde hervormen."

Maar ook zonder Erasmus kan Luther zijn strijd voeren. Hij gebruikt het Novum Instrumentum, dat Erasmus zo keurig van bronvermelding heeft voorzien, voor zijn eigen Duitse bijbelvertaling. Zo kan Luther directe kritiek van de kerk op zijn vertaling omzeilen, terwijl hij daarmee zijn strijd tegen de katholieke kerk voortzet. "Op die manier heeft het werk van Erasmus inderdaad bijgedragen aan de Reformatie", aldus De Kleijn. "Maar dat is absoluut nooit zijn bedoeling geweest."

undefined

Kerkscheuring

Erasmus walgt van de kerkscheuring die Luther veroorzaakt. "Behalve mij zit het alle fatsoenlijke mensen dwars dat jij met je arrogante, brutale en opruiende karakter de hele wereld met een verderfelijke tweespalt schokt", is te lezen in een reproductie van een brief die Erasmus in 1526 aan Luther schrijft.

Zelf is Erasmus ook mikpunt van kritiek. De katholieken verwijten hem dat hij niet feller tegen Luther heeft opgetreden, de protestanten dat hij niet hun kant durfde te kiezen. Onterechte kritiek, vindt De Kleijn. "Erasmus koos zeker wel, alleen niet voor de paus en ook niet voor Luther. Hij koos voor zijn eigen geweten, hij heeft gedaan wat hij in zijn ogen moest doen." Toch is Erasmus aan het eind van zijn leven teleurgesteld. Zijn levenswerk, dat hij opdroeg aan de paus, is gebruikt door de stichter van het protestantisme. De kerk is versplinterd, terwijl hij juist de eenheid probeerde te bewaren. Op het verwijt dat hij het ei van de ketterij heeft gelegd, dat hij des te vaker naar zijn hoofd krijgt, reageert hij dan ook verdrietig: "Ik had liever iets anders uitgebroed."

'Ik wijk voor niemand', de tentoonstelling over Erasmus, is t/m 26 juni te zien in Museum Gouda. Het museum is dinsdag t/m zondag geopend. De toegangsprijs bedraagt 12 euro, met museumkaart 3 euro. Voor meer informatie: www.museumgouda.nl of www.erasmus2016.nu

undefined

'Beste wapen voor de vrede'

Het schrijven van brieven heeft Erasmus tot literaire kunst verheven. De discussies die hij met zijn vele geleerde vrienden voerde, zette hij tijdens zijn reizen schriftelijk voort. In Museum Gouda zijn enkele originele brieven die Erasmus schreef te zien. Daarnaast zijn er reproducties te vinden van briefwisselingen, bijvoorbeeld die met zijn beste vriend en filosoof Thomas More. Volgens Erasmus was "het woord het beste wapen voor de vrede". Daarom staat in het museum een brievenschrijftafel. Bezoekers kunnen hier adviezen voor de vrede schrijven, die daarna in de expositie worden opgehangen.

undefined

Piepstem

Erasmus mag dan een groot denker zijn geweest, een grootse verschijning was hij allerminst. Hij was klein, had een slechte gezondheid en ook nog eens een piepstem. Een hele kerk toespreken lag buiten zijn bereik. Vandaar dat Erasmus groot voorstander was van tafelgesprekken, waarin hij met vrienden onder het genot van goede wijn gesprekken voerde over wetenschap, filosofie en theologie. In Museum Gouda staat aan het einde van de expositie ook een tafel met wijn. Elke dag zit daar een andere tafelheer of -dame klaar - zoals een dominee, kunstenaar of filosoof - om met bezoekers in gesprek te gaan.

undefined

Bastaardzoon

De meeste mensen denken bij Erasmus eerder aan Rotterdam dan aan Gouda. Toch heeft hij ook een duidelijke band met deze stad: zijn ouders waren Gouwenaren en hij ging er naar de parochieschool en het klooster. Dat hij waarschijnlijk in Rotterdam geboren is, heeft te maken met zijn afkomst. Erasmus was de bastaardzoon van een priester en diens huishoudster. Zijn afkomst moest daarom verdoezeld worden, vandaar dat hij waarschijnlijk bij zijn Rotterdamse oma ter wereld is gekomen.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden