Er zit zoveel meer in een preek

Beeld Hollandse Hoogte

Het schrijven van een preek is lastig, zo ervaren veel dominees. Daarom maakten twee preekexperts Ciska Stark en Bert de Leede een handboek. ‘Een goede preek brengt beleving en betekenis bij elkaar.’

Voor protestanten is de preek van oudsher het hoogtepunt van de eredienst. Dát is waarvoor ze naar de kerk komen. Niet voor niets vormt de preek ook vijfhonderd jaar na de Reformatie nog altijd het hart van de protestantse kerkdienst.

Toch is het schrijven van een zondagse preek voor veel dominees nog niet zo makkelijk. Hoe spreek je de kerkganger aan? Welke voorbeelden gebruik je? Hoe voorkom je dat je als voorganger vervalt in dor moralisme?

Volgens theoloog Ciska Stark zijn het nog niet eens dit soort vragen waar predikanten mee worstelen. “Het is vaak een soort eiland waar predikanten op zitten als ze een preek maken. Ze zijn er intensief mee bezig, maar krijgen weinig feedback. Ze doen het vaak in hun eentje.” En dat, zegt Stark, maakt het extra lastig om te weten of je het goed doet.

Om dominees bij de voorbereiding van hun preek een helpende hand te bieden, schreef Stark samen met een andere theoloog, Bert de Leede, een handboek. ‘Ontvouwen’, heet het. Ondertitel: ‘Protestantse prediking in praktijk’. Vrijdag verschijnt het. Stark is onderzoeker en docent homiletiek (preekkunde) aan de Protestantse Theologische Universiteit (PThU). De Leede had dezelfde functie en was jarenlang rector van het theologisch seminarium Hydepark, een trainingscentrum voor predikanten. De PThU is de academie die predikanten opleidt voor de Protestantse Kerk in Nederland (PKN), met vestigingen in Amsterdam en Groningen.

Beeld Hollandse Hoogte

Een preek is niet zomaar een toespraak, zegt Stark. “Mensen komen naar de kerk om godsdienstige redenen. Ze verlangen ernaar om hun geloof gezamenlijk te beleven en te versterken, omdat ze zoeken naar God en wellicht het gevoel hebben dat ze het geloof juist kwijtraken. Een preek helpt bij de inwijding in het geloof en toerusting tot het leven als christen.” De verwachtingen zijn dan ook hoog. “Namelijk dat de Geest van God zelf ons via de oude woorden een weg wijst in het leven van vandaag. Hierdoor worden er ook hoge verwachtingen geschapen.”

Zo hoog als de inzet is, zo kritisch is in de kerkbanken de luisteraar, de ‘toehoorder’ in kerkelijke taal. “Sterker dan voorheen worden predikanten afgerekend op wat je de belevingsdimensie kunt noemen: hoe komt het verhaal over? Is het wel authentiek?” Het moet niet meer alleen inhoudelijk goed zijn, de preek moet ook nog eens goed gebracht worden. “Dat is wel een dingetje voor veel predikanten.”

Een paar jaar geleden deden Stark en De Leede onderzoek naar het niveau van de protestantse preek. Dit naar aanleiding van verontrustende signalen uit de PKN over de preken. Stark en De Leede bestudeerden twintig kanselredes en kwamen tot de conclusie dat het matig was gesteld met de voordrachtskunsten van de gemiddelde voorganger. De ‘bediening van het Woord’, zoals de preek ooit heette, zou het ontbreken aan maatschappelijke relevantie voor een gelovig leven in de samenleving. “Je denkt als luisteraar wel eens: ben ik hiervoor nu gekomen? Is dit nu relevant? Wat staat er op het spel?”, merkten Stark en De Leede toen op in een interview met Trouw. ‘Kleine, huiselijke deugden’, stonden in hun optiek centraal op de kansel. “Het is óf het gezin óf het zijn grote rampen - wat daartussen zit kom je in preken eigenlijk niet tegen.” In kerkelijke kringen deden de kritische uitspraken veel stof opwaaien.

Statusverschillen

Volgens Stark vinden veel predikanten het lastig om een preek te maken die iedereen aanspreekt. “Het kerkelijke publiek is aan de ene kant heel uniform. Traditionele burgerij, zou je kunnen zeggen als kijkt naar onderzoek dat Motivaction een tijdje terug deed. Kijk je een slag dieper, dan zie je dat het een veel pluriformer groep is. De ene toehoorder heeft een enorm godsvertrouwen, terwijl de andere twijfelt en zich afvraagt wat hij nog in de kerk doet.”

Het is daarom volgens Stark belangrijk om als prediker verschillende registers aan te spreken. Stark noemt als voorbeeld het bijbelverhaal over Maria en Martha. Twee zussen, van wie de een zich uitslooft, terwijl de ander rustig naar Jezus luistert. “Een goede preek brengt beleving en betekenis bij elkaar, nodigt uit tot inwijding en toewijding. Het helpt als je je inleeft in deze figuren. Niet alleen psychologisch - wie heeft welke rol in het gezin? Maar ook spiritueel - wat betekent het om te luisteren naar Jezus Christus? Of kijk er eens sociologisch naar: welke genderrollen en statusverschillen zien we hier? Als je op verschillende manieren kijkt, ontdek je relevantie voor verschillende toehoorders.”

De functie van de preek is totaal anders dan enkele decennia geleden, merkt Stark op. Ook dat maakt het lastig voor sommige predikanten. “Vroeger had de preek een hoog informatief gehalte. Denk aan de ouderwetse catechismuspreek, dat waren echte leerredes. Maar daar komen mensen niet meer voor naar de kerk. Informatie wordt de hele dag al over ze uitgestort. Mensen willen geraakt worden. Ze zoeken inspiratie. Ze willen juist in het geloof hun weg leren vinden in die informatiestroom, of, zoals het in het bijbelboek Filippenzen staat, onderscheid leren maken waar het op aan komt. Vandaag in huis en morgen op het werk.”

Stark raadt haar collega’s aan de preek alvast als voorbereiding te bespreken met anderen. “Zodat een preek ook op existentieel niveau aanspreekt, dus gaat over hoe mensen in het leven staan.”

Stark, zelf ook actief als predikant, gooit wel eens een balletje op als ze met haar sportclub heeft gefietst of geschaatst. “Dat helpt me echt. Laatst sprak ik met mijn schaatsgroepje, dat niet per se kerkelijk is, opeens over vrijheid. Dit omdat ik een preek voorbereidde over Luthers boek ‘Over de vrijheid van een christenmens’.”

Stark hoopt dat predikanten zich meer bewust worden van hun verbale mogelijkheden. “Sommigen preken altijd op dezelfde manier. Dat is zo jammer. Er zijn zoveel genres. Kijk alleen al wat je in de Bijbel vindt, van poëzie tot gelijkenissen. Doe daar je voordeel mee. Er zit vaak zoveel meer in een preek.”

Bert de Leede en Ciska Stark: Ontvouwen, protestantse prediking in de praktijk. Boekencentrum; 304 blz. € 34,90.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden