Er zit roest in de ijzeren rijstkom

China | reportage | In de regio's waar de planeconomie voorspoed bracht, is de hervorming van de economie een hard gelag.

Toen programmeur Wang Liang dertien was verloren zijn beide ouders hun baan in een staalfabriek net buiten Shenyang. Samen met ruim dertig miljoen anderen werden ze ontslagen als deel van de ontmanteling van China's planeconomie. De periode eind jaren negentig was het begin van de aftakeling van de drie provincies die samen het noordoosten van het land vormen, de 'rust belt' van staalindustrie.


"Nooit hadden ze zelf iets mogen beslissen over hun werk, en opeens moesten ze alles zelf uitzoeken. Dat was heftig," vertelt Wang (32), terwijl hij door een buitenwijk van Shenyang loopt. Die is een mix van nieuwbouw en bakstenen schoorstenen en de halfgesloopte arbeiderswoningen die bij de nu meestal gesloten fabrieken hoorden.


Drie jaar duurde het tot er een bescheiden overheidsuitkering op gang kwam. "We leefden van spaargeld. Creditcards hadden we nog niet, dus we konden gelukkig niet failliet gaan."


Traditioneel is het noordoosten een van de welvarendste delen van China, met een sterke landbouwsector en een industriele basis, gelegd tijdens de Japanse bezetting begin twintigste eeuw. In de socialistische periode was de 'ijzeren rijstkom', waarbij de staat van wieg tot graf zorgt, hier het best gevuld. "We hebben hier het meest geprofiteerd van de stabiliteit van de planeconomie. Maar daardoor is het nu ook moeilijk omschakelen," zegt Wang.


Liaoning, waarvan Shenyang de hoofdstad is, rapporteerde in 2016 als enige Chinese provincie een economische krimp (van 2,5 procent, tegen een nationale groei van 6,7 procent). Ook de bevolking neemt af, nu jongeren massaal naar andere delen van het land trekken. De zware industriën hier die vroeger de motor van China's economie vormden - staal, kolen, olie - hebben te kampen met overcapaciteit. Het bekende internetbedrijf waar Wang werkt is uitzonderlijk met een kantoor in Shenyang, en denkt erover het weer te sluiten. "Dan moet ik naar Peking. Een prima stad, maar thuisvoelen zal ik me er nooit."


De sociaal-economische neergang leidt ook tot een identiteitscrisis. In nationale media is 'de simpele boer uit het noordoosten' een bekend komisch karakter. Series over het "verloren noordoosten" besteden aandacht aan de problemen maar dragen ook bij aan stigmatisering. Volgens de lokale schrijver Jin Te steekt dat voor een bevolking die bekend stond als de trots van het land. "Het gaat bij dit soort zaken vooral om de houding, om respect. Bovendien levert het noordoosten nog altijd een bovengemiddeld aandeel van China's culturele talent."


Jin schrijft in zijn romans over de uitzichtloosheid van het leven in kleine mijnstadjes, en de culturele problemen - diepgewortelde bureaucratie en corruptie bijvoorbeeld - die verandering bemoeilijken. Maar de socialistische erfenis van een bevolking die grotendeels bij de overheid op de loonlijst stond is een minstens zo belangrijke rem op de groei. Liaoning telt bijna net zoveel gepensioneerden als werkenden. In Peking is die verhouding een op drie. In het zuiden van China, waar veel jongeren heentrekken om te werken, een op vier.


"Onhoudbaar", noemde demograaf Liu Xiaoguang de financiële lasten van de provincie in het gerenommeerde weekblad Caixin. Maar voor ouderen als mevrouw Xie (75) is het vanzelfsprekend. "De overheid zorgt voor ons en heeft altijd een plan", zegt ze vanaf de stoep van de kolenmijn waar ze werkte, tot ze twintig jaar geleden haar pensioen kreeg. Tegelijkertijd ziet ze veel ouderen hun pensioen delen met hun kinderen. De werkgelegenheid in de mijn is een tiende van wat hij was. "De jeugd staat onder druk", geeft ze toe.


Nu in heel China de economische groei afzwakt, verwacht niemand in Shenyang veel van de centrale overheid. Die beloofde eerder deze maand tijdens het jaarlijkse volkscongres opnieuw "het noordoosten te revitaliseren", onder andere door de privésector aan te wakkeren en wintertoerisme te ontwikkelen. Geleidelijke verdere hervorming van de staatssector moet maatschappelijke onrust in de vorm van protesten voorkomen.


Wang kijkt liever naar het buitenland: "We moeten kijken naar regio's als het Duitse Ruhrgebied. Hoe hervormen die zich? Het is een heel normaal probleem." Tegelijk vindt hij dat de rest van het land niet te hard moet oordelen. "Het noordoosten is als een oudere broer, waarnaar iedereen opkeek. Nu is hij ziek. Zou je dan geen hand uitsteken?"

Opgepoetste cijfers om het nog iets te laten lijken

Afgelopen januari vertelde de gouverneur van Liaoning dat de noordoostelijke provincie jarenlang cijfers had gemanipuleerd. Zijn bekentenis dat de belastinginkomsten van 2011-2014 zo'n 20 procent omhoog gemasseerd waren leverde een waarschuwing van president Xi Jinping op. Liaoning, de 'rust-beltprovincie' die vorig jaar als enige in China economische krimp rapporteerde, werd in de hoek gezet.


Of het terecht is om Liaoning er zo uit te pikken is de vraag. Gefabriceerde groeicijfers zijn in het hele Chinese overheidssysteem te vinden. Al jaren probeert de centrale overheid een beter beeld te krijgen van de economische situatie in de regio's, die zelf geacht worden die bij te houden. 'Mensenwerk' noemde premier Li Keqiang de overheidsstatistieken al in 2007. Li was toen nog provinciaal partijsecretaris in, jawel, Liaoning.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden