Er zijn twee categorieën mensen: zij die denken dat er vrouwen en mannen zijn – en zij die beter weten

Male and female symbols drawn using chalk on a chalkboard Beeld Getty Images/iStockphoto

De natuur trekt geen duidelijke scheidslijn tussen man en vrouw, mensen doen dat wel. Ook de wetenschap weet niet precies hoe dat moet.

Man of vrouw, het lijkt een duidelijk verschil. Penis of vagina, XY- of XX-chromosomen, testosteron of oestrogeen. Maar het is een door mensen getrokken scheidslijn, de natuur zelf is niet zo zwart-wit. Een bekend grapje uit de genderwetenschap zegt dat er twee categorieën mensen zijn: zij die denken dat er twee categorieën mensen zijn – vrouwen en mannen – en zij die beter weten.

Foekje Dillema, de vrouw die sneller liep dan haar legendarische landgenote Fanny Blankers-Koen, moest in 1950 een geslachtstest ondergaan omdat men haar te mannelijk vond. Ze weigerde en werd voor het leven geschorst. Na haar dood in 2007 bleek dat een deel van haar lichaamscellen een XX-paar had en een deel een XY-paar. Maar het is onduidelijk of deze mengvorm haar voordeel bood bij het hardlopen.

Ze zou destijds ook na die geslachtstest zijn geschorst. In de eerste helft van de vorige eeuw werden atleten van wie men het geslacht in twijfel trok op fysieke kenmerken gekeurd: ze moesten zich naakt voor een arts tonen. In 1950 voerde de atletiekfederatie de chromosoomtest in, maar die werd in 1992 vanwege tegenstrijdige uitkomsten afgeschaft. Mede door de opkomst van Caster Semenya is er nu een testosterontest.

Dat leek een nobel idee, zegt Willy Baarends, ontwikkelingsbioloog bij het Erasmus MC in Rotterdam. “Iemand bepaalt zelf of hij of zij man of vrouw is. Iedereen wilde van dat label af. Mannen en vrouwen sporten wel apart. XX of XY doet er niet toe, maar testosteron leek wel een bepalende factor. Als je met de vrouwen mee wil doen en je hebt een hoge testosteronspiegel, was het idee, dan kun je daar wat aan doen.”

Foekje Dillema moest in 1950 een geslachtstest ondergaan omdat men haar te mannelijk vond. Beeld Wikimedia

Groot voordeel

Dat leek een onderscheidende ­parameter. Gemiddeld hebben vrouwen een testosterongehalte van 0,2 tot 2,0 nanomol per liter, mannen tussen 8 en 30 nanomol per liter. “Sommige vrouwen komen boven de 5 nanomol per liter uit, de grens die de IAAF trekt, bijvoorbeeld door een probleem met hun eierstokken. Maar ze zitten nooit in de mannelijke range. Al weten we dat niet zeker. De studies zijn bij westerse vrouwen gedaan, het kan goed dat het bij Afrikaanse vrouwen anders is.”

Ook onduidelijk is wat testosteron precies doet. Als een embryo een XY-type is, worden zaadballen aangelegd. Maar als het embryo ongevoelig is voor testosteron, voelt het kind zich een meisje. “Het Y-chromosoom maakt dus niet dat je je man voelt. Testosteron is voor dat gevoel wel nodig, maar of het voldoende is, weten we niet.”

Dat geldt ook voor prestatiebevordering. Testosteron zorgt voor spierkracht, mannen hebben baat bij anabolen. Maar baat het ook vrouwen, en hoeveel? “Daar zijn geen overtuigende studies voor. Er is een verband gevonden tussen sportprestaties van vrouwen en hun testosteron, maar het ging om kleine verschillen. Er is geen studie die de prestaties van vrouwen met een gemiddelde testosteronspiegel vergelijkt met die van vrouwen met een ‘mannelijke’ hoeveelheid.”

Wie wordt er kampioen? “Lengte geeft een voordeel bij basketbal, grote voeten bij het zwemmen. Maar met een hoog testosterongehalte is iets bijzonders aan de hand, dat voordeel is toch onevenredig groot. Maar ja, er zijn allerlei erfelijke variaties waarvan we niet weten welk voordeel ze bieden. Ik weet het niet. Ik kan heel goed begrijpen dat Semenya zich gediscrimineerd voelt.”

Lees ook:

Als Caster Semenya nog mee wil doen met wedstrijden, moet ze aan de hormoonremmers

De Zuid-Afrikaanse atlete moet zich aan de regels van atletiekfederatie IAAF committeren om haar testosteronniveau omlaag te brengen.

Michael Phelps, Usain Bolt en Caster Semenya bewijzen: sport is niet eerlijk

Kan sport ooit eerlijk worden? Sportfilosoof Ivo van Hilvoorde en oud-zwemster Conny van Bentum denken van niet.

Zuid-Afrika is woedend: Atleet Caster Semanya is het slachtoffer van discriminatie

Zuid-Afrika, waar Caster Semenya vandaan komt, is furieus over de uitspraak van sporttribunaal Cas dat de atleet haar testosteronspiegel dient te verlagen. Uitsluiting op basis van lichamelijke kenmerken ligt gevoelig in Zuid-Afrika, het land van de apartheid.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden