Interview

'Er zijn ordelijkere landen, minder corrupt. Maar voor Indonesië zou ik sterven'

Wedstrijd paalklimmen in Jakarta tijdens de 69ste onafhankelijkheidsdag, vorig jaar. Beeld getty
Wedstrijd paalklimmen in Jakarta tijdens de 69ste onafhankelijkheidsdag, vorig jaar.Beeld getty

Indonesië bestaat zeventig jaar. Goenawan Mohamad, vooraanstaand intellectueel in het land, noemt de verjaardag 'een prestatie'. 'Dat het land overleeft, is iets om te vieren.'

Wouter van Cleef

Indonesië viert vandaag zijn zeventigste verjaardag en dat zullen de inwoners van Jakarta weten ook. De stad hangt vol rood-witte decoraties, de kleur van de vlag van de republiek Indonesië, die werd uitgeroepen op 17 augustus 1945. Langs de wegen stellen zich al weken verkopers van vlaggetjes op om goede zaken te doen met de automobilisten in de voorspelbare files.

De onafhankelijkheidsproclamatie in 1945 volgde twee dagen na de Japanse capitulatie in de Tweede Wereldoorlog. Met de overgave van Japan, grepen Indonesische nationalisten hun kans: ook de Nederlandse kolonialen moesten vertrekken. Voortaan zou Indonesië zijn eigen boontjes doppen. Dat was tegen het zere been van Den Haag, 'Indië verloren, rampspoed geboren', was de kreet van die tijd. Met 'politionele acties' - Indonesiërs spreken liever van een onafhankelijkheidsstrijd - probeerde Nederland vier jaar lang de onafhankelijkheidsbeweging de kop in te drukken. Het duurde tot eind 1949 voor Nederland Indonesië als land erkende.

Het besturen van Indonesië is een enorme uitdaging. De archipel telt ruim 17.000 eilanden, verspreid over vijfduizend kilometer - van het conservatief-islamitische Atjeh in het noordwesten tot de opstandige provincie Papoea met zijn animistische stammensamenlevingen in het oosten.

Hoe kan zo'n enorm land met allerlei conflicthaarden de zeventig halen? En hoe bepalend zijn die historische splijtzwammen voor het heden?

Goenawan Mohamad (74) denkt al decennialang over deze vragen. Hij is een van Indonesië's meest vooraanstaande intellectuelen, als dichter en journalist houdt hij de vinger aan de pols van samenleving en politiek. Hij stond op de barricaden tegen de Soeharto-dictatuur en steunt de vorig jaar gekozen president Jokowi, die hoop op vernieuwing bracht. "We hebben goede en slechte geschiedenis, zoals corruptie. Sommige sectoren worden door de mafia geregeerd", stelt hij.

Hoe belangrijk is de onafhankelijkheidsdag voor de Indonesiërs?
"De onafhankelijkheidsverklaring in 1945 was ongepland. Het was opwindend, niemand wist wat er zou gebeuren. Het was echt een sprong in het diepe. Nu is het een verjaardag als alle andere: het betekent niet zoveel, behalve als je er betekenis aan toekent. Maar toch, deze zeventigste verjaardag is een prestatie als je kijkt naar het bloedige geweld in onze geschiedenis en de dreiging van desintegratie en conflict, die van begin af aan boven ons hing. Dat het land overleeft, is iets om te vieren."

Goenawan Mohamad Beeld
Goenawan MohamadBeeld

Nederland erkent politiek en moreel Indonesië's onafhankelijkheidsverklaring van 17 augustus 1945, maar houdt vast dat de soevereiniteitsoverdracht in juridische zin pas in 1949 plaatsvond. Wat vinden Indonesiërs daarvan?
"We geven er niets om. 'Who cares?' Het doet geen pijn, het is irrelevant."

Uw vader werd door de Nederlanders geëxecuteerd in 1947. Hoe heeft dat uw denken beïnvloed?
"Het maakte mij toegewijder aan dit land dan veel van mijn generatiegenoten. Dit is niet het beste land op aarde, maar toch voel ik grote toewijding. Het land voelt haast als een deel van mijn lichaam. We hebben zoveel bloedvergieten en tragiek meegemaakt, het gevoel gaat daarom dieper. Als de omstandigheden erom vragen ben ik bereid te sterven voor dit land. Dat klinkt erg bombastisch en ik praat er nooit over want het is best gênant, maar zo voelt het wel. Er zijn veel mooie landen die ordelijker zijn en minder corrupt. Minder stom, ook. Maar voor die landen zou ik niet willen sterven, dit land is anders."

Goenawan Mohamad ontvangt zijn gast in het door hem opgerichte 'Komunitas Salihara', een zeldzaam paradijsje voor de kunsten in het zuiden van Jakarta. Op de drukke straat voor de deur kruipt het verkeer vooruit. Getoeter van motors en bulderende bussen die met veel lawaai optrekken en weer remmen, maken dat Goenawan Mohamad soms bijna moet schreeuwen om verstaanbaar te zijn.

Zijn tijd is schaars. Mohamad is druk in de weer met de voorbereidingen van de Frankfurter Buchmesse. Op de grootste Europese boekenbeurs staat Indonesië dit najaar bijzonder in de schijnwerpers. Als boegbeeld van de Indonesische letteren leidt Goenawan Mohamad de voorbereidingen. "Veel jongeren met wie ik nu werk hadden nog nooit van de Frankfurter Buchmesse gehoord, maar toen ze begrepen dat het voor de goede naam van het land was zetten ze direct de schouders eronder. Ik was verrast dat zelfs jonge kosmopolitische Indonesiërs, die naar rap en jazz luisteren, toch een diepe verbintenis voelen met dit land."

Een boer op het platteland van Sumatra of een visser op een klein Moluks eiland hebben onderling weinig gemeen, laat staan met een rijke zakenman in Jakarta. Wat is de betekenis van Indonesië als eenheidsstaat wanneer er amper eenheid is?
"Er is inderdaad soms scepsis over de Indonesische eenheid, maar die is nooit serieus op de proef gesteld. Toch, zodra iemand naar het buitenland vertrekt zal hij zich direct Indonesiër noemen. Ik zie Indonesië als een proces, een verbeelding in wording.

"De wetenschapper Benedict Anderson noemde Indonesië terecht een 'ingebeelde gemeenschap'. De meeste Indonesiërs, waar ze ook vandaan komen, accepteren elkaar ondanks hun verschillende achtergrond. En wat zijn Javanen of Atjeeërs nou eigenlijk? Ook zij zijn onderling weer verdeeld, soms zelfs van de ene 'kampung' tot de ander. Identiteiten veranderen gedurende de geschiedenis als gevolg van ontmoetingen, ze liggen niet eeuwig vast."

De Indonesische vlag bij het standbeeld van Sukarno, de eerste president van Indonesië. Beeld HH
De Indonesische vlag bij het standbeeld van Sukarno, de eerste president van Indonesië.Beeld HH

Hoe kunnen al die verschillende bevolkingsgroepen over het algemeen vreedzaam samenleven, zeker in een land met een geschiedenis van politiek geweld?
"Je bent duidelijk opgeleid in een koloniaal onderwijssysteem, want dit getuigt van een heel Nederlandse of Europese visie. Europese landen zijn immers monolithisch en monocultureel ingesteld. De Nederlanders, maar ook de huidige regering, hebben een verkeerd beeld van etnische verschillen.

De Nederlanders begonnen met het maken van onderscheid tussen etnische groepen. Daarmee deed racisme zijn intrede. Dat indelen was typisch Nederlands: je bent blank, Maleis, Javaan of wat dan ook. Het indelen van mensen op die manier maakt het eenvoudig en goedkoop om over ze te heersen. Neem het Dajakvolk in Borneo: een uitvinding van de koloniale macht. Het zelfbewustzijn van verschillende volkeren is van relatief recente datum, na de komst van de Nederlanders.

"Mijn theorie is dat Indonesië een land is van minderheden. Er is geen meerderheid. Mede daarom maakt iedereen zich het Bahasa Indonesia eigen, het is immers niet de taal van een bepaalde meerderheidsgroep. Er zijn soms conflicten tussen verschillende groepen. Toch ben ik ben optimistisch, vooral vanwege de mensen met wie ik samenwerk. Zij maken geen punt van hun verschillende afkomst. Je moet er niet teveel over nadenken."

U heeft landgenoten die zeggen dat Indonesië nog steeds een kolonie is, maar nu onder Javaanse leiding. Zij hebben immers de meeste macht.
"Sommigen zeggen dat, maar het is bullshit. Tegenwoordig worden alle lokale bestuurders gekozen door de lokale gemeenschap en krijgen ze hun eigen budget vanuit Jakarta. Die decentralisatie kwam op gang na de dictatuur van Soeharto, het was een stille revolutie."

Wat zijn bedreigingen voor de huidige stabiliteit en vrijheid?
"Ten eerste religieus fundamentalisme en intolerantie. Er speelt nu een tegenstelling tussen moslims en niet-moslims. Ook de schatrijke oligarchen zijn een bedreiging. Zij hebben de commerciële tv-stations in handen en kunnen veel macht uitoefenen. Gelukkig verspreiden deze stations geen racistische en verdelende boodschappen. Ze zijn juist een verbindende factor, door het gebruik van dezelfde taal in hele land en het feit dat iedereen naar dezelfde programma's kijkt. Juist omdat de televisie commercieel is, willen ze iedereen tevreden houden: moslims, christenen. Zo kunnen ze geld verdienen. Ze moeten in het midden blijven zitten en zijn daarom wars van sektarisme."

Aan een muur in Goenawan Mohamads kunstencentrum hangt een reusachtige foto van de vorig jaar gekozen president Joko 'Jokowi' Widodo, die tijdens zijn verkiezingscampagne een stadion vol supporters toespreekt. De dichter en journalist is fan van Jokowi, die de belofte van een nieuw tijdperk belichaamde. Voor het eerst na de democratische revolutie van 1998 kreeg het land een president zonder banden met de Soeharto-dictatuur. Jokowi beloofde een breuk met het verleden: hij is geen lid van een dynastieke familie en maakte als lokaal bestuurder indruk door op te treden tegen corruptie.

Na een jaar neemt de scepsis over Jokowi's doortastendheid toe: commentatoren vragen zich af waar de grote hervormingen blijven. Ook hield Jokowi zich afzijdig toen de corruptiewaakhond in een openlijke strijd belandde met de nationale politie.

Maakt Jokowi de belofte van een nieuw en beter bestuurd Indonesië waar?

"Jokowi is eenzaam aan de top, hij wordt omringd door corrupte mensen. Ik weet niet of deze beweging de kracht heeft om door te zetten, misschien is het te optimistisch om te spreken van een nieuw Indonesië. Maar hij biedt ons hoop. Hij laat zien dat er nog mensen zijn die dit land willen doen slagen. Als je nu hier in Jakarta in de auto stapt kun je zomaar een ongeluk krijgen, maar toch accepteer je dat risico. Zo is het ook met geschiedenis maken: je zet een stap naar het onbekende. Soms raak je moedeloos en dan ontstaat toch weer hoop. Bij elke ingrijpende politieke gebeurtenis in onze geschiedenis is het zo gegaan. Daarom is het nog te vroeg om te zeggen of Jokowi zal slagen.

"Zijn grootste probleem is dat Jokowi's partij geen parlementaire meerderheid heeft, daardoor krijgt hij weinig gedaan. Kijk naar Obama, die slaagt er ook niet in vuurwapens aan banden te leggen. Dat probleem heeft Jokowi ook en misschien nog wel erger, want hij heeft weinig politieke ervaring."

Zal hij de corruptie kunnen uitbannen?
"Corruptie zal nooit helemaal verdwijnen. Hij kan misschien zo'n 40 procent verwijderen, het zit diep ingesleten. Eigenlijk is het een wonder dat het land nog een beetje geld over heeft. Ik sprak onlangs iemand van het visserijministerie, die vertelde dat de mafia in het hele apparaat is doorgedrongen. De visserijminister staat er alleen voor in de strijd tegen corruptie. Bij het ministerie van mijnbouw is het hetzelfde liedje. Er gaan zo miljarden verloren. Die segmenten van de staat worden door de maffia gerund. Misschien is er een superman nodig om de corruptie te laten verdwijnen. Corruptie is een slecht deel van onze geschiedenis."

Over geschiedenis gesproken: welk land is volgens u meer gedekoloniseerd, Nederland of Indonesië?
"Dat is Indonesië. Wij kennen geen haat of ressentiment tegen de Nederlanders. We zijn niet bezig met juridisch gedoe rond de onafhankelijkheid, waar jullie nog steeds een probleem mee hebben. Jullie moeten jezelf daarvan bevrijden. Het is absurd! Jullie zijn nog niet gedekoloniseerd. Wij wel en daar ben ik trots op.

"Ik zie het ook aan het racisme in Europa. Elke dag verdrinken immigranten, ze worden opgejaagd en mogen niet naar binnen. Kolonialisme is het behandelen van een ander als een niet-mens. Helaas gebeurt dat nu weer in Europa."

Wie is Goenawan Mohamad?

Goenawan Mohamad werd in 1941 geboren in de Centraal-Javaanse streek Batang. Als tiener publiceerde hij al artikelen en vertaalde poëzie. Na studies in Indonesië, België en de Verenigde Staten richtte Goenawan Mohamad het vooraanstaande Indonesische opinieweekblad Tempo op, waarvan hij ook de hoofdredacteur was. Onder het Soeharto-regime (1967-1998) werd het tijdschrift twee keer 'gesloten' door de autoriteiten, omdat er te kritische stukken werden geplaatst.

Goenawan Mohamad heeft nog steeds een column in Tempo en is daarnaast een voorvechter van de Indonesische kunsten, van literatuur tot dans en toneel.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden