'Er zijn meer genezende krachten dan we voor mogelijk houden'

kwakzalverij | In het Theologisch Elftal reflecteren twee godgeleerden op de actualiteit. Matthias Smalbrugge en Alja Tollefsen over de vraag of er wat mis is met alternatieve geneeswijzen.

De aangifte tegen de Duitse natuurgenezer Klaus Ross doet het debat over alternatieve geneeswijzen weer oplaaien. Moet er ruimte voor zijn of is het allemaal kwakzalverij? Is 'evidence based' geneeskunde de enige betrouwbare weg of wijst de populariteit van alternatieve geneeswijzen op een zwakte in de gebruikelijke manier van kijken naar ons lichaam?

Matthias Smalbrugge, bijzonder hoogleraar Europese cultuur en christendom aan de Vrije Universiteit, vindt het best lastig om hier als theoloog iets over te zeggen. Toch ziet hij de theologische kanten aan zo'n discussie natuurlijk wel. "Het heeft alles te maken met onze veranderde en nog steeds veranderende kijk op de verhouding tussen lichaam en geest. Vroeger werd ziekte gezien als een magisch geheel, later ging de mens daar veel objectiverender naar kijken. Door nuchtere en geduldige observaties te doen hebben we enorm veel geleerd over hoe ziektes werken en hoe we ze kunnen bestrijden. Daar hebben we prachtige uitvindingen aan te danken, denk alleen maar eens aan de ontdekking van penicilline om infecties tegen te gaan. Het nadeel van deze ontwikkeling is echter geweest dat we het lichaam geïnstrumentaliseerd hebben. Lichaam en geest zijn te veel uit elkaar getrokken. Ik kijk naar mijn lichaam en daar is iets mee: 'het heeft koorts'. Je zegt dus tegenwoordig niet meer 'ik ben mijn lichaam', maar 'ik heb een lichaam'. Wie die 'ik' is, daar doen we dan vervolgens het zwijgen toe. Wie is dat eigenlijk? We zien of ervaren dus niet meer het verband tussen die 'ik' die dat kan zeggen en dat lichaam. Dat is meer als een motor die je in de garage laat repareren. Vervolgens komen mensen tegenwoordig dus op de claim van een meer holistische aanpak van alternatieve geneeswijzen af."

Ook Alja Tollefsen, Anglicaans priester in Markelo, snapt wel wat mensen in het alternatieve circuit aantrekt. "Vaak is de sfeer er beter en menselijker. Iedereen kent wel de verhalen van een arts in het ziekenhuis die zegt: 'Zo, hier hebben we een lever' en die geen oog voor de mens heeft. Bovendien passen alternatieve geneeswijzen bij de trend dat we het zat zijn om onszelf vol te stoppen met gif. We willen geen bespoten groenten meer eten en verlangen naar zuivere lucht, grond en water. We zijn het zat om in een vervuilde wereld te leven. En laten we wel zijn: alle medicijnen zijn gif. Ook de paracetamol die ik dan toch maar neem als de hoofdpijn te erg wordt."

Smalbrugge: "Het problematische van de alternatieve geneeswijzen vind ik vervolgens dat ze werken in hetzelfde denkkader als de reguliere. Als je de machine niet gefikst krijgt in de reguliere garage dan zegt de alternatieve garage: dan zullen wij het euvel wel verhelpen. En jazeker, vaak werken ze vanuit een holistische mensvisie, maar dat gebruiken ze als ondersteuning voor diezelfde claim: 'komt u maar bij ons, wij verhelpen het euvel wel'. Zo blijft het lichaam een ding ten opzichte van het 'ik' dat dat lichaam heeft."

Tollefsen: "Maar wat is daar mis mee? Geneeskunde, op wat voor manier dan ook gepraktiseerd, is er toch op gericht om mensen te helpen, ze beter te maken?"

Smalbrugge: "Zeker. Maar het punt is: wij willen maar niet accepteren dat ons lichaam het geschenk van de tijdelijkheid is. Wij verlangen onsterfelijkheid. Misschien zien mensen te weinig de beperking in van welke geneeskunde dan ook. Freud zei eens: 'Mensen denken altijd dat ik ze van neurotisch ongelukkig weer gelukkig kan maken. Maar dat is niet zo, ik kan mensen alleen van neurotisch ongelukkig gewoon ongelukkig maken.' Veel mensen geloven natuurlijk niet meer in een leven na dit leven. Dood is dood. Maar dan is de dood ook helemaal geen deel meer van dit leven, alleen maar een gapend gat aan het einde dat je koste wat kost zo lang mogelijk wilt uitstellen. Ook het alternatieve circuit doet daar op zijn manier gewoon aan mee. We leven natuurlijk in een complete lichaamscultus. Het lichaam wordt vereerd, maar het moet wel altijd dertig blijven.

Vanuit de christelijke traditie zou je hier een cultuurkritiek kunnen uitoefenen, door te benadrukken dat geest én lichaam een goddelijke oorsprong hebben en dus onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn. Dat betekent het einde van een instrumentele visie op het lichaam. Het lichaam is het geschenk van de tijdelijkheid: het is de eeuwigheid, even ondergedompeld in de tijd."

Tollefsen stond ooit zeer sceptisch tegenover elke vorm van alternatieve geneeswijze. "Ik schreef het allemaal maar toe aan het placebo-effect. Maar ook daarin moet je onderkennen dat er blijkbaar iets werkzaam is." Tollefsen heeft echter dingen meegemaakt die haar minder sceptisch maakten. "Mijn man leed aan diabetes en had op een gegeven moment een enorm hoge bloedsuikerspiegel. Een helderziende man pakte zijn hand beet en keek hem heel doordringend aan. De suikerspiegel zakte onderuit, hij moest zelfs gauw een boterham eten. Of neem het verhaal van mijn zoon die op school ineens niet goed meer kon zien. Het was soms zomaar tien minuten zwart voor z'n ogen. Ik heb toen diezelfde man gebeld. Hij haalde blokkades uit z'n energiebanen weg en het probleem was verholpen. Later bleek dat er nog twee jongens uit de klas van mijn zoon hetzelfde probleem hadden. Er was een vervangster in hun klas die er een potje van maakte en de sfeer was zeer gespannen. Die andere jongens zijn maandenlang op allerlei manieren onderzocht en er is nooit wat gevonden.

Zeker, er zit ook gewoon kwakzalverij tussen in het alternatieve circuit. Maar het zou goed zijn als reguliere en alternatieve geneeskunde elkaar wat meer tegemoetkwamen. En laten we onderkennen dat we gewoon nog lang niet weten hoe de dingen werken. We zijn te veel van ons lichaam vervreemd en er zijn meer genezende krachten in deze wereld dan we voor mogelijk houden. Er zit een genezende werking in onszelf en in de natuur waar we ons nauwelijks meer van bewust zijn."

Elisa Klapheck

Henk Leegte

Peter Nissen

Matthias Smalbrugge

Bas van der Graaf

Erik Borgman

Wim van Vlastuin

Gerard de Korte

Manuela Kalsky

Alja Tollefsen

Mohamed Ajouaou

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden