Er tussenuit

Studie, de zorg voor kinderen of zieke ouders of een wereldreis. Verlof opnemen wordt steeds populairder. Maar terwijl de politiek zich deze week onder meer bezighield met de vraag of het verlof via de wet of juist per bedrijfstak moet worden geregeld, tobt de werkvloer met andere problemen. Wie moet al die verlofgangers vervangen?

Mariken Smit

'De eerste reactie van collega's op een noodgeval in de familie is altijd hartverwarmend', zegt Rob Hakker, hoofd facilitaire diensten van zorgcentrum Tabitha in Amsterdam. ,,Als de ouders van een collega bijvoorbeeld zijn overleden, zegt iedereen op de afdeling: neem verlof op, wij regelen het hier wel.'

Maar die stemming kan snel omslaan, zegt Hakker. ,,Dan blijkt het moeilijk om een invaller te krijgen. Gevolg is dat collega's bijvoorbeeld zelf geen vrije dagen kunnen opnemen of extra moeten werken. Dan is het medelijden snel voorbij en komen de verwijten. Zelf denk ik ook wel eens: toen mijn moeder overleed heb ik ook gewoon doorgewerkt.'

Terwijl hij de mogelijkheid van verlof eigenlijk heel goed vindt. ,,Maar het is te karig geregeld.'

Als hoofd van een afdeling met veertig medewerkers in de keuken, receptie, restaurant en schoonmaakdienst van het tehuis, mag hij aan medewerkers maximaal tien dagen betaald verlof toekennen. ,,Als afdeling moeten we het gat zelf zien op te vangen, er is geen extra budget.'

Dat bezorgt hem de nodige hoofdbrekens. ,,Mijn eigen medewerkers hebben er vaak nog andere baantjes bij, dus die kunnen moeilijk extra uren maken. Uitzendbureaus hebben ook nauwelijks gekwalificeerd personeel. Soms draai ik dan maar zelf twee diensten achter elkaar.'

Werknemers krijgen steeds meer mogelijkheden om verlof op te nemen om hun zieke kind of partner te verzorgen, te studeren of een periode op adem te komen. In bijna de helft van de cao's zijn daarover afspraken gemaakt. Als het aan staatssecretaris Verstand (emancipatie) ligt, wordt verlof ook een wettelijk recht. Deze week verdedigde ze in de Tweede Kamer de wet Arbeid en Zorg, waarin ze ook een aantal nieuwe verlofmogelijkheden voorstelt. Zo wil ze werknemers onder meer het recht geven op tien dagen betaald zorgverlof om hun zieke kind, partner of inwonende ouders te verplegen. Ook komt er betaald adoptieverlof, kraamverlof en wordt het ouderschapsverlof versoepeld. Doel van de wet is de arbeidsdeelname van vrouwen te vergroten en tegelijkertijd te bevorderen dat mannen ook zorgtaken op zich nemen.

Werkgeversorganisaties VNO-NCW en MKB Nederland hebben fel geprotesteerd tegen het 'almaar uitdijende woud aan wettelijke verlofregelingen'. Ze vrezen dat het bedrijfsleven miljarden moet ophoesten en willen liever per cao of onderneming afspraken maken, dan dat ze van overheidswege regels krijgen opgelegd.

De werkgevers zien de bui al hangen. Want de moderne werknemer wil behalve een goed salaris vooral één ander ding: meer vrije tijd. De vakcentrale FNV heeft het huidige cao-jaar dan ook gebombardeerd tot het 'jaar van de tijd'.

Volgens het Bureau Verlofsparen - een samenwerkingsverband van uitzendbureau Start en adviesbureau Bar-tholdy - hebben alleen al 800 000 werknemers belangstelling voor de mogelijkheid om te sparen voor verlof. Per 1 januari dit jaar staat de fiscus het toe om tijd of geld opzij te zetten om op een later moment er een langere periode tussenuit te gaan.

Uit onderzoek van het Sociaal en Cultureel Planbureau bleek vorige week dat zeker 950 000 werknemers belangstelling hebben voor langdurig betaald zorgverlof, iets waar staatssecretaris Verstand overigens nog op studeert.

Op de werkvloer maakt het de achterblijvers waarschijnlijk weinig uit hoe het verlof geregeld is - per wet of cao - als het werk maar niet allemaal op hun schouders terechtkomt. Want over de vervanging staan geen harde eisen in de wet en ook niet in de cao's. Dat is een zaak die individuele werkgevers zelf moeten regelen met hun personeel.

En in de zorg is daar weinig geld voor, vertelt Hakker. Daarom is het voordeliger voor zijn afdeling als een werknemer zich ziekmeldt dan dat hij verlof opneemt. ,,Bij ziekte is er wel extra budget om uitzendkrachten in te huren. Een deel van ons ziekteverzuim is eigenlijk verborgen verlof. Zo steken we onze kop in het zand, maar we moeten toch vervanging hebben.'

Hakker vindt dat werkgevers en vakbonden daarover ook iets moeten afspreken in de cao. ,,Werknemers die extra willen werken om verlofgangers te vervangen zouden extra betaald moeten krijgen. Bovendien moet er geld komen om mensen van buiten in te huren. Nu is het verlof een sigaar uit eigen doos.'

Verlof kan een goede mogelijkheid zijn om de hoge werkdruk en het ziekteverzuim onder het personeel terug te dringen, denken werkgevers en vakbonden. Vandaar dat werknemers in verzorgings- en verpleeghuizen sinds kort kunnen sparen voor verlof. De nieuwe regeling is per 1 januari opgenomen in de cao, die voor 190 000 werknemers gelt. Het personeel kan tijd of geld opzij zetten om er een langere periode tussenuit te gaan voor bijvoorbeeld een reis, een sabbatical leave of om voor ouders of kinderen te zorgen. De branche is hiermee een van de eersten die haar personeel die mogelijkheid biedt, want de fiscus staat het pas sinds 1 januari toe.

Werkgevers hopen met de regeling de - veelal vrouwelijke - werknemers aan zich te binden. Prijzenswaardig, vindt Dick Bakker, lid van de centrale ondernemingsraad van de stichting KVV Rotterdam, waaronder elf zorginstellingen vallen met circa 1800 werknemers. Toch houdt Bakker, tevens FNV'er, zijn hart vast. ,,Het wordt een groot probleem omdat er geen budget is om invallers te betalen. Het risico is dat de druk op de achterblijvers alleen maar groter wordt.'

Eerder dit jaar waarschuwde adviesbureau Aigis, dat verzorgings- en verpleeghuizen adviseert bij de invoering van verlofsparen, dat de regeling tot chaos op de werkvloer zou kunnen leiden. Daarvan is echter nog geen sprake, zegt Pim van Loon, bestuurder bij de FNV-bond Abvakabo. Sterker nog, instellingen hebben zich nog amper verdiept in de regeling en ook hun personeel nog niet voorgelicht. ,,Dat is jammer. Als werknemers er niet vanaf weten blijft het een papieren mogelijkheid.'

Over vervanging staan geen harde afspraken op papier. Toch denkt Van Loon niet dat de regeling de druk op de achterblijvers vergroot. ,,We hebben afgesproken dat instellingen een duidelijke planning maken. Ze moeten ieder jaar duidelijk hebben wie er wanneer graag weg wil. Op basis daarvan moet worden beoordeeld of het verlof mogelijk is.'

Een andere sector die er al vroeg bij was, zijn de apothekers. Die voerden twee jaar geleden als eerste het recht op betaald zorgverlof in voor hun assistenten. De apothekers liepen daarmee ver vooruit op de plannen van staatssecretaris Verstand. Aanleiding was het grote aantal vrouwelijke medewerkers, die nog vaak stopten met werken wanneer ze hun tweede kind kregen.

Of assistenten het verlof in de praktijk ook echt opnemen als hun kroost, partner of ouder ernstig ziek is, is niet bekend. Zowel werkgevers als vakbonden hebben nog geen onderzoek gedaan. Van de dertig apotheken die Trouw belde, had nog geen enkele ervaring met zorgverlof. Volgens Hilde ter Doest van FNV Bondgenoten zijn er in ieder geval nog geen klachten binnengekomen. Vanaf dit jaar worden verlofaanvragen wel geregistreerd.

Het personeelstekort werkt ook in deze sector als stoorzender bij het opnemen van verlof of zelfs vrije dagen, merkt apotheker M. van Groningen van de Bisonspoor Apotheek uit Maarssen. ,,Werkneemsters voelen zich vaak schuldig tegenover hun collega's, omdat die ervoor opdraaien.'

Volgens cao-onderhandelaar Y. van Remerden van de KNMP, de organisatie van apotheken, zijn apothekers in het westen van het land dan ook minder enthousiast over de regeling. ,,Daar zijn meer vacatures dan in het noorden en oosten.'

De vakbonden hadden bij de recente cao-onderhandelingen ook graag betaald ouderschapsverlof ingevoerd. Maar dat wilden de werkgevers niet, vertelt Ter Doest van de FNV. ,,Doorbetaling zou een verlofgolf veroorzaken, en er is al een personeelstekort. Zulke hoge lonen zitten er niet in deze sector, maximaal 4500 gulden bruto per maand. Veel vrouwen kunnen het geld niet missen en laten het onbetaald verlof daarom lopen.'

De apothekers zoeken naar een manier om andere werkgevers mee te laten betalen aan hun hoge 'zorgkosten' vanwege de vele vrouwelijke medewerkers. Van Remerden: ,,Bij kinderopvang bijvoorbeeld willen we dat de werkgever van de vader ook bijdraagt in de kosten. We hopen dat onze werkneemsters dat zelf met hun partner en diens baas bespreken. Ook bij ouderschapsverlof speelt die discussie. Maar we hebben geen middelen om dat af te dwingen.'

Mannen nemen nog altijd minder verlof op dan vrouwen. Het geld is een cruciale factor: 44 procent van de vaders neemt ouderschapsverlof als ze doorbetaald worden, zeven procent doet het ook onbetaald.

Toch speelt ook mee dat werkgevers weigeren zich aan te passen aan de wensen van het personeel, zegt Maarten van der Kloot Meijburg, hoofd van een beleggingsafdeling bij Rabobank International, die werkweken van 70 uur maakt. Hij is zelf nu drie maanden met sabbatical leave ,,om mijn hersens even helemaal leeg te maken en te kijken wat er nog meer in de wereld te koop is'.

Van der Kloot Meijburg: ,,Er wordt ontzettend moeilijk over gedaan als je er tussenuit wilt, net als wanneer mensen in deeltijd willen werken. Het vergt extra organisatie.'

Dat is kortzichtig, vindt hij. ,,Mensen worden alleen maar binnengehouden met de portemonnee. Zeker op onze afdeling. Daar is een groot deel van het loon variabel en afhankelijk van hoeveel derivaten je verkoopt. Maar dat is niet de manier om loyaliteit te kweken. Geld biedt een andere bank ze ook wel. Bovendien bevorder je zo individualisme in plaats van een groepsprestatie.'

Vandaar dat het verloop op afdelingen groot is, signaleert hij. ,,Managers krijgen zelf ook prestatiebeloning. Zij kijken vooral naar de doelen die ze moeten halen en of Jantje of Pietje dat voor ze binnenhaalt, kan ze niet schelen.'

Maar personeel houd je juist binnen door ze mogelijkheden te geven zoals opleiding, loopbaanbegeleiding en de mogelijkheid tot opfrisverlof. ,,Bij de top is dat besef er wel, maar bij de managers daaronder niet. En die moeten juist op de hoogte zijn van de regelingen en zorgen dat mensen er gebruik van maken.'

Zijn verzoek om er drie maanden tussenuit te gaan 'kwam als een donderslag bij heldere hemel'. ,,Mijn baas zag het vooral als een probleem dat hij moest oplossen. Ik ben überhaupt de eerste van de dealingroom, waar honderd mensen werken, die er in vier jaar gebruik van maakt.'

De trend is toch nog altijd: ,,Als je hier iets wil bereiken, werk je door. Het heeft zeker geen positief effect op je carrière. Men kijkt meer lijdzaam toe.'

,,Nu heb ik al mijn cliënten overgedragen aan collega's. Ze zoeken wel een vervanger, denk ik. Bij veel collega's is wel een lampje gaan branden door mijn plan.'

Van der Kloot Meijburg heeft er zin in. Hij gaat met vrouw en twee kinderen van drie en vijf jaar met een camper door Nieuw-Zeeland trekken. ,,Ik draaide op de automatische piloot, zonder nog kritisch naar mezelf te kijken. Ik wil ook weleens wat langer met mijn kinderen op pad, waar heb je ze anders voor.'

Bovendien betrapte hij zichzelf de laatste tijd op een cynische levenshouding. ,,Ik wilde zoveel mogelijk winst halen uit een klant. Zo sluit je je gevoel uit. Ik probeerde empathisch over te komen, maar uiteindelijk interesseerde me dat geen donder als ik mijn product maar verkocht. Als je niet oppast word je in je persoonlijke contacten ook zo.'

Wat hij doet als hij terugkomt? ,,Het kan alle kanten opgaan, maar weet dat ik in ieder geval weer goede moed zal hebben.'

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden