Er moest een humaner stelsel voor levenslang gestraften komen, maar dat lijkt nog niet gelukt

Beeld ANP

Onafhankelijke adviezen voor levenslang gestraften moest tot een humaner stelsel leiden. Dat lijkt nog niet gelukt.

Sinds twee jaar is de regel dat wie in Nederland een levenslange celstraf uitzit, na 25 jaar in aanmerking komt voor reintegratie en na uiterlijk 27 jaar een beslissing mag verwachten over mogelijke gratie.

Het vorige kabinet besloot daartoe, onder druk van Europese rechters die er herhaaldelijk op wezen dat het in strijd is met internationale verdragen en onmenselijk om iemand geen enkel perspectief te geven dat hij ooit nog vrijkomt.

Tot 1986 was het niet ongewoon dat een levenslange straf in Nederland werd omgezet in een eindige celstraf. Seriemoordenaar Hans van Z. profiteerde in 1986 als laatste van dat beleid. Daarna groeide de lijst levenslang gestraften gestaag. Nu zitten er ruim veertig vast.

Na een nieuwe vermaning uit Straatsburg, in 2016, en een arrest van de Hoge Raad kwam het toenmalige kabinet in actie. Nederlandse rechters waren ondertussen terughoudend geworden met levenslang, juist vanwege de kritiek.

Adviescollege

In de nieuwe regeling, die twee jaar terug inging, krijgt iedere levenslanggestrafte vanaf 23  jaar het recht op een herbeoordeling binnen twee jaar. Een speciaal Adviescollege is in het leven is geroepen om te beoordelen of de gevangene het geleidelijk buiten de cel mag proberen, en of bij goed resultaat na 27 jaar een gratieprocedure gestart kan worden. Natuurlijk mag het antwoord negatief zijn, bijvoorbeeld als het gevaar aanzienlijk is dat de gevangene opnieuw de fout in gaat, of wanneer het verlof niet goed uitpakt.

“In de praktijk is het juist moeilijker geworden voor deze gedetineerden”, zegt strafrechtjuriste Wiene van Hattum. De gepensioneerd docente aan de Groningse universiteit is voorzitter van Stichting Forum Levenslang, die zich beijvert voor een humanere variant van levenslang. Waar een gestrafte vroeger eerder aan verlof mocht proeven, is dat nu strikt minimaal na 25 jaar.

Dat verlof is 2 jaar voor het moment dat de gratieprocedure moet beginnen. “In de praktijk is dat een korte periode om te laten zien hoe men met verlof omgaat – als de gevangene dat verlof al krijgt.” Van Hattum ziet het gebeuren bij Edwin S. Het Adviescollege adviseert hem geleidelijk meer vrijheden te geven bij het verlof, de minister volgt dat advies niet.

Aparte procedure

Van Hattum ziet het liefste gebeuren wat ook in andere landen kan: naast gratie moet ook een aparte rechterlijke procedure kunnen leiden tot vervroegde vrijlating. “Je moet die beslissing niet overlaten aan de politiek.” Eerder beginnen met het verlof is volgens haar ook een oplossing. Tevens hekelt Van Hattum het feit dat in het huidige stelsel levenslang gestraften maar twee keer worden onderzocht: als ze de cel ingaan en kort voordat ze er 25 jaar zitten. “Dat is te weinig om te zien hoe een veroordeelde zich heeft ontwikkeld.”

Een woordvoerder van het Adviescollege laat weten dat er inmiddels bij drie gedetineerden advies is gegeven. Wie dat zijn en wat het advies is, blijft geheim. Wel is duidelijk dat Edwin S. de eerste is. Hij zit vlak voor de deadline van 27 jaar. Op de lijst levenslang staan na S. Appie A. (vast sinds 1994 voor de overval op een supermarkt in Oosterbeek waarbij twee personeelsleden omkwamen) en de voorman van de ‘bende van Venlo’, Frenky P. die levenslang kreeg vanwege verschillende roofmoorden.

Het college signaleerde al eerder dat Dekker niet alle adviezen overneemt. “De minister heeft een eigen verantwoordelijkheid,” zegt de woordvoerder.

De langstzittenden

Cevdet Y. schoot in 1983 na een ruzie in het Delftse café ’t Koetsiertje ogenschijnlijk in koelen bloede zes mensen dood, onder wie een meisje van 12. Hij procedeert inmiddels tien jaar lang tegen de staat, die zijn verlof intrekt of talmt met een beslissing over gratie, zoals de rechtbank in Den Haag eind vorig jaar vaststelde. Y., nu 63 jaar oud, kan via verlof wel regelmatig bij het gezin zijn dat hij tijdens eerder verlof stichtte.

Loi Wah C. is veroordeeld voor de dood van een Chinees gezin in 1989 dat hij vermoedelijk wilde beroven. Onder de doden was een baby van zes weken oud. Zijn gratieverzoek werd herhaaldelijk afgewezen. Zijn advocaat dwong af dat C., nu een zestiger, maandelijks op verlof mag, inmiddels onbegeleid.

Edwin S., al eerder vervolgd voor andere schietincidenten, werd in 1992 betrapt bij een inbraak en schoot beide bewoners neer. Een van hen overleed. S. is inmiddels 58 jaar oud en heeft sinds kort regelmatig verlof, begeleid.

Lees ook: 

Levenslange straf is juist onmenselijker geworden, zeggen advocaten

Het kabinet negeert adviezen die zijn bedoeld om de levenslange celstraf te verzachten, zeggen drie advocaten.

Rechter maant Dekker tot spoed

Anderhalf jaar wachten op een gratieverzoek is te lang, zei de rechtbank eerder in de zaak van Cevdet Y.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden