Er komen steeds meer mensen op aarde, denken we. Maar nu de feiten

Beeld Reuters

Er komen steeds meer mensen op de wereld en ze willen allemaal hiernaartoe. Dat is het heersende idee. Klopt dat wel?

De wereld telt vandaag 2 miljard kinderen van 15 jaar of jonger. Hoeveel zullen er zijn in het jaar 2100? 
A. 4 miljard
B. 3 miljard
C. 2 miljard

Die vraag heeft de vermaarde Zweedse hoogleraar Hans Rosling ettelijke keren voorgelegd aan zijn publiek op lezingen en conferenties. En nooit kreeg hij het goede antwoord. Als iedereen blind zou gokken zou het goede antwoord toch zo’n 33 procent van de stemmen moeten krijgen. Gebeurde nooit. Vrijwel iedereen gaat ervan uit dat het aantal kinderen in de wereld zal groeien. Klopt niet: volgens prognoses van de Verenigde Naties zal het aantal kinderen stabiliseren. Het goede antwoord is C.

De wereldbevolking groeit en zal deze eeuw nog blijven groeien. De wereld telt op dit moment 7,7 miljard mensen. Aan het eind van de eeuw zullen dat er 11,2 miljard zijn, aldus de jongste voorspellingen van de VN. Maar dan is de groei eruit. Het mensental zal niet verder stijgen, maar stabiliseren of zelfs afnemen.

Bevolkingsgroei

We worden geplaagd door wat Rosling het instinct van de rechte lijn noemt; we zijn geneigd te denken dat de groei van de wereld­bevolking een feit is én zal blijven. We trekken in gedachten de lijn door, terwijl de werkelijkheid niet dezelfde blijft, maar verandert. In het demografische schema (zie de grafiek hieronder), ontleend aan Rosling, is te zien wat er gebeurt. Helemaal links staat de huidige wereldbevolking, voor het gemak gesteld op 7 miljard, verdeeld in leeftijdsgroepen. Onderin de kolom zie je die 2 miljard kinderen van 15 jaar of jonger. Daar zit de aanwas, en als je ontwikkeling in de tijd volgt, dan zie je de hogere leeftijdsgroepen in omvang groeien omdat de kinderen van vandaag volwassen worden.

Beeld Sander Soewargana

Maar op een gegeven moment zit de kolom vol. Er komt bovenin nog een blokje 75+ bij omdat de levensverwachting stijgt, maar daar blijft het bij. En onderaan de kolom zijn er weer 2 miljard nieuwe kinderen, maar niet meer dan dat. De groei van de wereldbevolking stabiliseert.

Er zijn echter grote verschillen tussen de werelddelen. Europa is het eerste continent waar bevolkingsgroei zal omslaan in bevolkingskrimp; volgens de schattingen gebeurt dat in het komende decennium. Veel andere werelddelen zullen die trend volgen, zodat aan het eind van de eeuw Afrika het enige continent is waar de bevolking nog substantieel groeit. In deze grafiek is die ontwikkeling te zien. 

Beeld Sander Soewargana

Het is een demografische aardverschuiving. Op dit moment leeft 60 procent van de wereldbevolking in Azië. Tegen het eind van deze eeuw zal bijna de helft van de wereldbevolking in Afrika wonen. Europa zal dan zo’n 653 miljoen inwoners tellen, tegen 742 miljoen nu, een krimp van 12 procent.

Die krimp dankt Europa vooral aan een gering aantal geboorten. Demografen kijken naar het vruchtbaarheidscijfer: het aantal kinderen dat een vrouw gemiddeld krijgt in haar leven. Om een populatie op lange termijn op peil te houden moet dat cijfer net iets boven 2 liggen. 2,1 om precies te zijn. Het wordt de vervangingsgraad genoemd: als ouders overlijden hebben ze precies genoeg kinderen voortgebracht om hun plaats in te nemen. De omvang van de bevolking is stabiel.

Alle Europese landen zitten onder die ­vervangingsgraad van 2,1, in veel gevallen ver eronder en dat al geruime tijd. Afrika zit daar nu ver boven; het vruchtbaarheidscijfer is er nu 4,7, maar het zal midden deze eeuw zijn gedaald tot 3, en aan het eind van de eeuw in de buurt van die vervangingsgraad van 2,1 komen.

De belangrijkste drijvers voor deze trend zijn opleiding en werk. Hoe langer meisjes naar school gaan en hoe beter hun kansen op de arbeidsmarkt, hoe lager het aantal geboorten per vrouw. Economische groei is ook een drijver, want als het economisch beter gaat zijn er minder kinderen nodig om een gezinsinkomen te verdienen. Een halve eeuw geleden was het vruchtbaarheidscijfer wereldwijd enorm hoog: 5. In de loop van deze eeuw zal mondiale gemiddelde onder de 2 duiken. Daardoor stokt de groei in de onderste laag van de bevolkingskolommen hierboven.

In Afrika heeft het vruchtbaarheidscijfer dus al een forse daling ingezet. En toch blijft de bevolking er tot het eind van de eeuw groeien. Is dat te rijmen? Ja. Het komt door de leeftijds­opbouw van de bevolking. Het vruchtbaarheidscijfer is het gemiddeld aantal geboorten per vrouw gedurende haar leven. Het effect daarvan op het inwonertal hangt af van de leeftijdsopbouw van de bevolking. Als een volk veel vrouwen in de vruchtbare leeftijd telt zal de bevolking groeien, ook wanneer het vruchtbaarheidscijfer op 2 ligt of zelfs daaronder. Evenwicht is er pas op langere termijn. Europa is een oud continent; het telt relatief weinig vrouwen in de vruchtbare leeftijd. Wil je hier nog bevolkingsgroei krijgen, dan moet het vruchtbaarheidscijfer ver boven 2 liggen.

Migratie 

Het inwonertal wordt niet alleen bepaald door het aantal geboorten, maar ook door het aantal mensen dat binnenkomt of weggaat. Migratie dus. Die factor is lastiger te voorspellen dan leeftijdsopbouw en vruchtbaarheid. Kijk je naar de trend tot nu toe, dan zie je dat het aantal migranten wereldwijd fors is gegroeid, van 153 miljoen in 1990 tot 244 miljoen in 2015.

Maar het aandeel van migranten op de hele wereldbevolking is in de afgelopen decennia nagenoeg gelijk gebleven: het was in 1990 iets minder dan 3 procent, en in 2015 iets meer dan 3 procent. De groei met 90 miljoen migranten in die periode komt dus vooral door de algehele groei van de wereldbevolking.

Beeld Sander Soewargana

In deze cijfers wordt onder migrant ­een­ieder verstaan die voor korte tijd (tenminste drie maanden) of permanent in een ander land woont dan het geboorteland. Om wat voor reden ook: economische migranten die in het buitenland zijn gaan werken, maar ook mensen die zijn gevlucht voor oorlog en geweld.

Het overgrote deel van die migranten blijft op het eigen continent. Van de 244 miljoen migranten die er in 2015 waren, verbleef een kleine minderheid op een ander continent. 2015 was het jaar waarin Europa begon te spreken van een migratiecrisis.

Het continent zag toen 1 miljoen migranten komen. Een indrukwekkend aantal, maar klein in vergelijking met de 244 miljoen mensen die op dat moment buiten het eigen geboorteland woonden. En bescheiden in vergelijking met de totale migratiestroom in 2015. Die migratiestroom wordt door de VN geschat op meer dan 14 miljoen mensen die in 2015 hun geboorteland verlieten. Naar Europa ging dus minder dan 7 procent van de mondiale migratiestroom.

In de grafiek ‘migratiesaldo per gebied’ (zie hierboven) zijn omvang en richting van de intercontinentale migratie te zien. De omvang was op een top in het eerste decennium van deze eeuw. Sindsdien is vooral de emigratie vanuit Azië en Latijns-Amerika gedaald. Noord-Amerika, Europa en Oceanië hebben een netto-immigratie, qua omvang in die volgorde.

De landen die ook de komende decennia de meeste immigranten zien komen zijn de Verenigde Staten, Duitsland, Canada, Groot-Brittannië, Australië en Rusland. De landen die meeste emigranten zien vertrekken zijn India, Bangladesh, China, Pakistan en Indonesië. Allemaal Aziatische landen. Het aantal Aziatische emigranten daalt weliswaar, maar er wonen zo veel mensen dat het continent het grootste aandeel houdt in de wereldwijde emigratie.

Inkomensverdeling

Omdat de totale wereldbevolking deze eeuw nog blijft groeien, zal ook het aantal migranten dat doen. Of de migratie veel meer zal toenemen dan dat of juist veel minder, hangt vooral af van de sociaal-economische verschillen tussen landen en continenten. Hoe groter de verschillen tussen arm en rijk, hoe meer ­migratie.

Beeld Sander Soewargana

En het goede nieuws is: de kloof tussen arm en rijk wordt kleiner. Sterker: de kloof tussen arme en rijke landen is er eigenlijk niet meer. Daarmee zijn we terug bij Hans Ros­ling, want die kloof is een andere misvatting die hij decennialang heeft bestreden. Rosling overleed vorig jaar. Aan de stichting die hij naliet, Gapminder.com, is bovenstaande grafiek ontleend, die laat zien hoe de inkomensverdeling in de wereld zich heeft ontwikkeld in de afgelopen halve eeuw. In 1968 is er duidelijk een kloof te zien tussen de rijken in Europa en Noord-Amerika en de arme helft van de wereldbevolking in Azië en Afrika. In 2015 is die kloof weg; er zijn verschillen, ook tussen continenten, maar het overgrote deel van de mensheid zit in het ­midden: niet rijk, maar zeker ook niet arm.

Voor dit artikel werd gebruik gemaakt van:

Hans Rosling, Factfulness, Ten reasons we’re wrong about the world – And why things are better than you think, Uitg. Sceptre. Dit boek is eerder dit jaar in een Nederlandse vertaling verschenen onder de titel ‘Feitenkennis’ (uitg. Spectrum)

World Population Prospect 2017, rapport van de VN, te vinden op https://population.un.org/wpp/

World Migration Report 2018, rapport van de VN, te vinden op https://publications.iom.int/books/world-migration-report-2018

Lees ook:

Weg met het laatste taboe: overbevolking

Bevolkingsgroei remt de aanpak van armoede en klimaatverandering, vindt de Amerikaanse ethicus Peter Singer. Waarom praten we er dan niet over?

Veel Afrikaanse economieën groeien, maar de bevolking merkt dat amper

Ook al zijn hun gezamenlijke economieën de laatste tien jaar flink gegroeid, het lukt Afrikaanse landen nauwelijks om nieuwe banen te creëren voor de groeiende bevolking.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden