Review

Er kan geen lachje af

Hij is een superauteur: elke nieuwe roman van Michel Houellebecq brengt Frankrijk - en de rest van de wereld - in rep en roer. Aanstaande dinsdag ligt de Nederlandse vertaling in de winkel. Maar: is de nieuwe Houellebecq al die opwinding wel waard? Ger Groot vindt van niet. Houellebecqs toekomstvisioen lijkt misschien cynisch en schokkend, maar loopt uit op belegen moralisme.

De meest prestigieuze literaire prijs van Frankrijk, de Prix Goncourt, ging Michel Houellebecq twee weken geleden op een haar na voorbij, maar verder wist zijn nieuwste roman al vóór zijn verschijning in september alle aandacht naar zich toe te trekken. De publicatie werd in het diepste geheim voorbereid, niemand kreeg de tekst onder ogen, en toch bleek er aan enkele journalisten kort voor de cruciale datum een setje drukproeven te zijn toegespeeld.

Het mediacircus heeft sindsdien niet stilgestaan. Dat 'Mogelijkheid van een eiland' twee maanden later al in het Nederlands beschikbaar is, onderstreept nog eens hoe hot Houellebecq geworden is, niet alleen in Frankrijk maar ook daarbuiten. Hij is de meest vertaalde Franse schrijver van dit moment en gaat door voor de grootste literaire vernieuwer van dat land.

Wie 'Mogelijkheid van een eiland' opslaat, kan zich daar wel iets bij voorstellen. Houellebecq trekt grote lijnen, confronteert de lezer met de grote problemen van dit moment en doet dat in een brutaal soort proza dat niet bang is voor nonconformistische genres. Een deel van de roman speelt zich af in de verre toekomst, wetenschap vervult er een belangrijke rol in en op de inmiddels bijna vergeten Pierre Boulle (en de aloude Jules Verne) na zijn schrijvers van sciencefiction in de Franse letteren dun gezaaid.

Met een gedurfde blik in de toekomst overtuigde Houellebecq zijn lezerspubliek ook al in zijn eerdere roman 'Elementaire deeltjes', die zijn mondiale doorbraak betekende.

Daarin schetste hij een mensheid die aan egoïsme, genotzucht, wreedheid en wedijver ten onder ging en via genetische manipulatie vervangen moest worden door een andere, levensvatbaarder soort, vrij van het individualisme dat zo fataal had uitgepakt.

In 'Mogelijkheid van een eiland' gaat Houellebecq een stap verder. Hij blijft niet op de rand van de toekomst staan, maar begeeft zich in een tijd die zo'n tweeduizend jaar in het verschiet ligt.

De mensheid is genetisch veranderd en heeft haar driften verloren, vooral de belangrijkste daarvan, de seksuele drift, die volgens Houellebecq korte tijd geluk maar uiteindelijk steeds ongeluk schept. Ieder individu leeft apart, in beschermde compounds waarbuiten de 'wilden' ronddwalen: afstammelingen van de oude mensheid die niet fysiek hervormd is.

Voortplanting vindt in Houellebecqs toekomst plaats via kloning. Zodra iemand zijn levenskrachten voelt afnemen, zoekt hij de dood om in zijn kloon te worden herboren. Families bestaan niet meer, alleen genealogische lijnen van dezelfde persoon die in elke wedergeboorte zijn naam behoudt, voorzien van een cijfer dat zijn generatie aangeeft.

'Mogelijkheid van een eiland' is het verhaal van de geslachtslijn Daniel, wiens eerste vertegenwoordiger (Daniel1) nauw betrokken raakt bij de revolutionaire omwentelingen die aan het begin van de 21ste eeuw de mensheid op haar nieuwe spoor zet. Hij is een succesvol entertainer, die het - als een kruising tussen Paul de Leeuw, Theo van Gogh en Robbie Muntz - vooral moet hebben van cynisme, grofheid en ongein. Net als Bruno uit 'Elementaire deeltjes' en de ik-persoon uit Houellebecqs roman 'Platform' is hij verslaafd aan seks met 'sletjes' die hem niet strak, jong en talrijk genoeg kunnen zijn.

Maar onvermijdelijk slaat de ouderdom toe. Daniel wordt sentimenteel en verliefd terwijl zijn laatste verovering voor zijn ogen een orgie met leeftijdsgenoten prefereert. Soelaas biedt een Bhagwan-achtige sekte die, onder een religieus sausje, het wetenschappelijk geheim van onsterfelijkheid en eeuwige jeugd heeft ontdekt. Daniel is een van de eersten die zich laten klonen en - zo schrijven zijn verre nazaten Daniel24 en 25 - tegelijk genetisch laat modificeren.

De commentaren van die laatste twee wisselen in Houellebecqs roman het relaas van Daniel1 af en zo weten we wat er in de millennia daarna gebeurd is. Met de mensheid loopt het niet goed af. Kernoorlogen en milieurampen decimeren haar aantal en het restant leeft voort in 'kudden' van verwilderde aapachtigen. Alleen de gekloonde nazaten van Daniels sekte hebben zich in stand weten te houden, van verre geleid door een Opperzuster in een Centrale Stad die hen van alle levensbehoeften voorziet.

Toch is niet alles oké met deze 'nieuwe mensen'. Er zijn deserteurs die hun compounds verlaten en van wie nooit meer iets vernomen wordt. Marie23 is zo iemand, en vlak voor haar desertie stuurt zij de laatste Daniel een gedicht vol verlangen naar 'de liefde, geluk zonder streven ,/ waar alles direct wordt gegeven; / er bestaat een mogelijkheid / van een eiland binnen de tijd.'

Grootse poëzie is dat ook in het Frans niet, maar Daniel25 voelde eenzelfde hunkering al eerder. Ook hij gaat op weg, op zoek naar de liefde, die hij - zo beseft hij ten slotte - nimmer zal vinden.

Zo eindigt 'Mogelijkheid van een eiland' in een larmoyante toonzetting die zich vanaf de titel (ontnomen aan dit versje) alsnog over het hele boek uitspreidt.

Zo cynisch, immoreel en shockerend als Houellebecq zijn Daniel1 over de mensheid laat denken, zo wee is uiteindelijk zijn morele pointe. Zonder liefde vaart niemand wel en onsterfelijkheid wordt een galmend cimbaal wanneer ze niet gepaard gaat met pijn en zelfopoffering - die achter diezelfde onsterfelijkheid van haar kant een radicale punt zet.

Uitzicht op beklijvend geluk is voor de mensheid dus niet weggelegd: dat is de pessimistische conclusie waarmee Houellebecq in 'Mogelijkheid van een eiland' het open en hoopvolle einde van 'Elementaire deeltjes' alsnog sluit. Zelfs kloning en genetische manipulatie helpen niet, hoe verlokkelijk de beloften van een wetenschappelijke heilsleer ook mogen klinken. Voor wie met een minimum aan nuchterheid weet te denken is dat geen wereldschokkende gedachte. Maar het kan nooit kwaad wanneer de literatuur op een verbeeldingrijke manier nog eens aan die ontnuchtering herinnert.

Die laatste opgave is moeilijker dan op het eerste gezicht lijkt. Ideeënromans lopen gemakkelijk het gevaar hun verbeelding, vertelling en zelfs hun stijl ondergeschikt te maken aan de gedachte die ze tot uitdrukking willen brengen. Houellebecq is daar, in weerwil van zijn literaire succes, geen uitzondering op.

Een veeg teken is al dat er in zijn romans - en ook daarbuiten - vrijwel geen lachje af kan. Humor is bij Houellebecq de grote afwezige, als men tenminste niet ontvankelijk is voor de onderbroekenlol van Daniel1 - die met de schrijver zelfs meer gemeen lijkt te hebben dan voor die laatste goed is.

Als er iets is wat Houellebecq in zijn romans drijft, dan is dat een morele verbetenheid die haar boodschap er koste wat kost bij de lezer zal inhameren. En zoals dat in elke prediking gaat, kunnen de tegenstellingen dan niet scherp genoeg zijn. De meedogenloosheid van de hedendaagse, op individualisme en strijd gebaseerde samenleving wordt in de meest schrille en - vooral in 'Elementaire deeltjes' - gewelddadige wijze uitgetekend. Niets bespaart Houellebecq de lezer om hem te overtuigen van het morele failliet van de westerse mensheid, wier zeden en (vooral) onzeden hij met een fikse dosis wellust beschrijft.

Vooral in dat laatste schuilt de twijfelachtigheid van Houellebecqs romans. Het cynisme van seks en geweld krijgt zoveel ruimte dat grote delen van zijn boeken zich nauwelijks onderscheiden van de pornografie of het horrorgenre van de slechte smaak. Wie daarin ironie of parodie wil zien, zal vergeefs zoeken naar de minste aanwijzing dat Houellebecq dat ook zo bedoeld heeft.

Hetzelfde geldt voor diens lofzang op de vrije markt en verhandelbaarheid van alles - allereerst de seksualiteit, die in zijn roman 'Platform' wordt aangeprezen als ideaal exportproduct van de Derde Wereld. Toegegeven: die opzet stuit in de roman af op het gewelddadig verzet van islamitische fundamentalisten. Daarin bleek dit in 2001 verschenen boek in ieder geval profetisch. Maar zoals Houellebecq ook buiten zijn romans zijn anti-islamisme breed laat hangen, zo is zijn verdediging van het sekstoerisme niet louter een zaak van fictie gebleven.

Als moralist speelt Houellebecq dus een gevaarlijk dubbelspel, zoals hij dat ook als literator doet. Want zo modern als hij wil zijn in zijn vorm (sciencefiction, comic en trash), zo belegen is hij in zijn morele extremisme, waarin het diepste zwart van de zedelijke verwording alleen maar kan worden beantwoord door een tranentrekkende liefdeshunkering die direct ontleend lijkt aan het bakvis-poëziealbum. Flirtend met de toekomst en onder dankzegging aan de fantastische verhalen van H.P. Lovecraft, wortelt Houellebecqs beeldenwereld in werkelijkheid in de zwarte romantiek van de 19de eeuw, met J.-K. Huysmans als grote voorbeeld.

Helaas haalt Houellebecq het in de verste verte niet bij de stilistische verfijning van die laatste. In zijn geweldsscènes doet hij denken aan een vroege Guus Luijters, in zijn ad nauseam herhaalde sekstaferelen aan een overjarige Jan Cremer en wanneer hij in 'Mogelijkheid van een eiland' Daniel25 ten slotte door de verwoeste wereld laat zwerven dringt zich onweerstaanbaar de herinnering aan Bob Evers op. Houellebecq is de superauteur van het grote-jongensboek, zoals Isabel Allende die van het grote-meisjesboek geworden is.

Ligt in dat infantilisme het geheim van hun beider wereldwijde succes? Als dat zo is, zou Houellebecq in zijn misantropie ten langen leste toch nog gelijk krijgen, zij het onbedoeld.

Treurig genoeg heeft hij ook nog eens gelijk in zijn kritiek op het individualisme en de liberale verheerlijking van genot en eigenbelang dat tegen het einde van de 20ste eeuw victorie mocht kraaien. ,,Ik wist nu met zekerheid dat ik de liefde had gekend, omdat ik ook het lijden had leren kennen“, laat hij Daniel25 tegen het slot van zijn boek denken. Larmoyant tot het einde toe, maar daarom niet minder waar, zou je zijn simpele inzicht een betere schrijver toewensen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden