Er is veel nog niet gezegd

Zangeres/dichteres Patti Smith (65) schreef 'Just Kids'. Het boek gaat over haar relatie met fotograaf Robert Mapplethorpe. Over een vriendschap die inniger was dan menig liefdesrelatie.

De lange rij wachtenden begint op de trap in het American Book Center aan het Spui in Amsterdam en loopt door tot om de hoek. Enkelen van hen hebben versleten elpees bij zich. Maar de meesten, en vooral de mensen van in de twintig, hebben een exemplaar van 'Just Kids' in hun hand, de razend succesvolle en veelgeprezen memoires van punkzangeres Patti Smith. Naast de kassa liggen Smiths boeken hoog opgestapeld. De mensen zijn niet gekomen voor Patti Smith de rockster, maar voor Patti Smith de schrijfster.

Een A4'tje op de deur meldt dat ze maar één artikel per persoon signeert, alleen boeken of haar nieuwe cd 'Banga'. Maar de oudere fans die de eerste verdieping bereiken en naast 'Just Kids' ook een exemplaar van 'Easter' of 'Horses' hebben meegebracht, worden niet teleurgesteld. Smith zit achter een klein tafeltje, een grunge-muts op, haar haar in twee lange vlechten. "Ja hoor, dat signeer ik wel. Ik signeer alles", biedt ze aan. Ze oogt vermoeid, en haar stem is hees, maar haar lach lijkt speciaal voor jou bedoeld. Iets verder, bij de afdeling 'business books', staat Lenny Kaye. Je kunt ook zijn handtekening erbij krijgen, maar niet iedereen herkent in de rijzige, bebrilde zestiger de man die al veertig jaar Smiths vaste gitarist is.

Smith werkt nog hard op haar 65ste: haar optredens afgelopen weekend in Paradiso en op Bospop in Weert maakten deel uit van een drie maanden lange Europese tournee ter promotie van 'Banga'. Maar haar grote succes van de afgelopen jaren is 'Just Kids', het boek over haar beginjaren in New York en haar relatie en samenwerking met fotograaf Robert Mapplethorpe.

In een kort interview de middag voor haar optreden, in een klein achterkamertje in de krochten van Paradiso, legt ze uit dat ze 'Just Kids' geschreven heeft vanwege een belofte aan Mapplethorpe, die in 1989 stierf aan aids. "Ik dacht dat een klein groepje mensen het misschien wel interessant zou vinden." Ze was naast zangeres altijd al schrijfster, maar dan vooral van dichtbundels die in kleine oplagen werden gepubliceerd. Ze had geen idee dat dit boek zo enthousiast ontvangen zou worden. "Het is fantastisch. Ik kan het amper geloven. Mensen spreken me er elke dag wel over aan."

Centraal in 'Just Kids' staan de liefde en steun die de twee jonge kunstenaars elkaar gaven. Nadat Mapplethorpe besefte dat hij homo was, bleven ze samenwonen, vanuit een vriendschap die inniger was dan menig liefdesrelatie. Ook toen ze niet meer bij elkaar woonden, bleven ze bevriend. Wat was het geheim van hun zeldzaam intense samenwerking?

"Dat kwam vooral doordat hij al op jonge leeftijd zoveel vertrouwen had in zichzelf. Dat zelfvertrouwen heeft hij bij mij wakker geroepen. En dat ik zo sterk in hem geloofde, was misschien weer bemoedigend en inspirerend voor hem. We hebben die rollen altijd voor elkaar vervuld.

Ik weet niet of het iets zeldzaams is. Wie weet komt het wel vaker voor. Maar wat misschien wel ongewoon is, is dat Robert en ik zo veel stadia van een relatie hebben doorlopen. We hebben heel wat fasen van de menselijke ervaring samen doorstaan."

Het boek gaat ook over Smiths leven in de marge: geen geld, levend van de hand in de tand, verknocht aan boeken en poëzie, rondhangen met muzikanten, schrijvers en travestieten. Haar portret van de kunstenaar als outsider, met de dichter Rimbaud als haar held, is even romantisch als een verhaal uit het Parijs van rond 1900. "Outside of society, that's where I want to be", zong Smith ooit. Als jongeren nu zo zouden willen leven, zou dat anders zijn? Is er meer of minder ruimte in de marge?

"Het is natuurlijk vier decennia later, het is een andere wereld. De creatieve scene was toen kleiner. Als kunstenaar, als dichter of als homoseksueel was je direct al gemarginaliseerd. We leven nu in een opener maatschappij, wat creativiteit betreft. Iedereen kan tegenwoordig een plaat maken, iedereen kan zijn werk op internet zetten. We hebben een zwarte president in de Verenigde Staten. Mensen worden niet meer zo buitengesloten vanwege hun seksuele geaardheid."

Aan de andere kant is het moeilijker geworden, vindt zij, "als je kijkt naar hoeveel controle regeringen en bedrijven over ons hebben. We evolueren als mensen, onze cultuur evolueert, maar niet in alle opzichten ten goede."

Smith stopte met optreden in 1980, trouwde met muzikant Fred Smith, en bracht de daaropvolgende vijftien jaar vooral door met het grootbrengen van hun twee kinderen. Het is een periode die in 'Just Kids' niet beschreven wordt. Maar dat je kinderen hebt, benadrukt ze, "betekent niet dat je geen kunstenaar of revolutionair bent. Het betekent alleen dat je verantwoordelijk bent voor iemand anders, en dat dat voorgaat. Met kinderen heb je meer sociale verplichtingen. Maar als je dichter bent, ben je dichter. Je levensstijl verandert misschien, maar je bewustzijn blijft intact. Een aantal van mijn beste gedichten heb ik geschreven toen ik kleine kinderen had, want dat dwong mij om heel gedisciplineerd te zijn. Ik kon niet de hele nacht, of de hele dag, wat voor me uit zitten dromen."

Nu haar kinderen in de twintig zijn en ze weer alleen is, heeft ze meer tijd om te werken. Ze vertelt dat ze bezig is met een vervolg op 'Just Kids', over haar leven na haar relatie met Mapplethorpe. Ook werkt ze aan een detectiveroman, die zich afspeelt in Londen. Ze blijkt een grote fan te zijn van Britse politieseries en van Kurt Wallander.

Ondanks haar openheid naar haar fans, is er veel in Smiths leven dat nog niet gezegd is. Haar besluit om te stoppen met optreden. Haar huisje-boompje-beestje-jaren. De dood van haar man. Ook over haar spirituele kant heeft ze weinig geschreven, al laat ze in 'Just Kids' vallen dat ze weleens een gebed opzegt voor het slapengaan. (Smith nu: "Ja, ik bid soms wanneer ik 's avonds op straat loop. Soms is het gericht aan God, soms aan de natuur, soms aan mijn overleden moeder. Soms is het een algemeen dankbetoon aan de elementen. Het hoort bij mijn leven.") Als de wachtende fans geluk hebben, worden dit de onderwerpen voor haar volgende succes.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden