Er is nog veel te doen in Bolivia

Latijns-Amerika is met vijf te sluiten Nederlandse ambassades hard getroffen door de bezuinigingen op Buitenlandse Zaken. De grootste post die dit jaar dichtgaat is die in Bolivia. Een gemiste kans, zeggen deskundigen. Net nu Nederland de vruchten kan plukken van decennialang investeren in vertrouwen, gaan de deuren dicht.

Trommels en toeters stoten hun monotone feestgeluiden over de Boliviaanse hoogvlakte. Inheemse vrouwen in felgekleurde hoepelrokken dansen richting het plein, op hun hoofden balanceren bolhoedjes probleemloos mee. Mannen met hoeden en in hun beste pak stellen zich op voor een podium. Dat is feest in Irpa Grande, een kleine gemeenschap op een uur rijden van La Paz. Ongeveer duizend boeren én boerinnen ontvangen uit handen van het Nationale Instituut voor Landhervorming INRA eigendomsrechten voor grond die ze al generaties lang bewerken; een paspoort voor kredieten of grondverkoop.

"Met speciale dank aan Holanda", schalt het door de geluidsboxen. Het INRA kreeg de afgelopen tien jaar 16 miljoen dollar steun (12 miljoen euro). "Daarmee zijn omgerekend tien miljoen hectare grond in handen gekomen van kleine boeren", berekent Juanito Tapia van het INRA. De donaties waren onderdeel van de jaarlijks ongeveer 30 miljoen euro ontwikkelingshulp aan Bolivia voor onderwijs, mensenrechten, emancipatie en productieve projecten. "Thema's waar andere donoren weinig aandacht aan hebben besteed", zegt Anke van Dam van de ambassade. Nederland was jarenlang een van Bolivia's belangrijkste donateurs; de ambassade in La Paz was de grootste Nederlandse post in Latijns-Amerika.

Maar niet lang meer. De ambassade gaat aan het eind van dit jaar na 24 jaar dicht in het kader van de bezuiniging op Buitenlandse Zaken. De zorg voor Bolivia moet worden overgeheveld naar de ambassade in de Peruaanse hoofdstad Lima. Samen met Ecuador, Uruguay, Nicaragua en Guatemala maakt Bolivia deel uit van de aderlating voor de Nederlandse diplomatie in Latijns-Amerika. "Deze landen zijn altijd sterk verbonden geweest met ontwikkelingssamenwerking", zegt professor Michiel Baud, directeur van het Latijns-Amerika Studiecentrum Cedla, tijdens een bezoek aan Bolivia. "Men heeft het gevoel dat Latijns-Amerika rijk genoeg is geworden. Nederland wil nu een beleid voeren waarin de economische diplomatie, dus het eigenbelang een grotere rol speelt", zegt Baud. "En in deze landen is volgens Den Haag te weinig te halen."

Bolivia staat bekend als het armste land van Zuid-Amerika, maar de economie groeide het afgelopen jaar met ruim 5 procent. Het land bulkt van de grondstoffen; ijzer, gas, lithium, goud. Sinds 2006 doet Bolivia er alles aan om het beheer en de export daarvan in eigen handen te krijgen. Motor hierachter is Evo Morales, die wordt gevierd als 'de eerste inheemse president' in een land waar tegen de 60 procent van de inwoners behoort tot een oorspronkelijke etnische groep. Bolivia centraliseerde de economie en nationaliseerde openbare voorzieningen en strategische sectoren zoals de gaswinning. Samen met de gestegen prijzen voor grondstoffen betekende dit een explosieve groei van inkomsten voor de Boliviaanse schatkist. "Daardoor heeft Bolivia veel meer mogelijkheden dan vroeger," zegt socioloog Fernando Mayorga. "Daar staat tegenover dat de productieve sector heel zwak is gebleven. Bolivia genereert bijvoorbeeld weinig hooggeschoolde werkgelegenheid."

De Boliviaanse viceminister van planning Harley Rodríguez, die de internationale samenwerking coördineert, zit met zijn handen in het haar. Hij is verbijsterd over het Nederlandse vertrek. "Net nu we het land hervormen, gaat de hulp er vandoor." Voor hem ligt een dikke stapel met statistieken. Voor de regering betekent het Nederlandse vertrek een aderlating van tientallen miljoenen. Bolivia is rijk, geeft Rodríguez toe. "Maar de rijkdom is altijd verkwanseld. Pas sinds 2006 zijn we dat in hoog tempo aan het inhalen." In 2003 werd nog bijna twee derde van de rijksbegroting extern gefinancierd, leest Rodríguez in zijn grafieken. Voor dit jaar is dat nog geen kwart. "Er komt een tijd dat we onze hand niet meer hoeven ophouden", zegt de viceminister. De streefdatum is 2025.

Om een verantwoord vertrek mogelijk te maken heeft de ambassade een exitstrategie geformuleerd, maar die kan niet voorkomen dat tal van Boliviaanse organisaties de deuren moeten sluiten. Een onderzoeksinstituut dat volledig op Nederlands geld draait is ten dode opgeschreven. De organisatie Fautapo, die onder meer technisch onderwijs en voorlichting geeft aan wijn- en quinoaboeren, gaat het moeilijk krijgen. Groot risico lopen volgens de ambassade de landhervorming, milieuprogramma's en de Defensoría del Pueblo. Deze Boliviaanse ombudsman hoopt dat zijn regering de vijfjaarlijkse bijdrage van een miljoen euro compenseert. "Gematigd optimistisch", is defensor Rolando Villena: "We blijven natuurlijk een luis in de pels".

Nederland heeft zich bij voor- en tegenstanders van de Boliviaanse regering geliefd gemaakt. De Hollandse hulp wordt geprezen vanwege zijn onvoorwaardelijkheid. "In de strijd tegen armoede heeft de internationale samenwerking niet veel opgeleverd, maar voor versterking van de instituties was het essentieel, en dat is waar Nederland zich op richtte", zegt Carlos Toranzo, een vooraanstaande Boliviaanse intellectueel. "Twintig jaar geleden hadden we hier geen idee van mensenrechten, emancipatie, decentralisatie of scheiding der machten. Nu wel." Toranzo heeft felle kritiek op de regering-Morales, die hij populistisch vindt en ondemocratisch. Maar precies daarom baalt hij dat Nederland weggaat: "Er is nog veel te doen".

Als professor Michiel Baud door de straten van La Paz loopt, ziet hij een ontluikend land vol mogelijkheden. "Morales heeft deze samenleving in zeven jaar tijd veranderd. De armoede is niet weg, de discriminatie van indianen is niet weg, maar Bolivia is wel heel hard bezig om die problemen op te lossen." Daar heeft Nederland aan bijgedragen. "Onze betrokkenheid wordt door Boliviaanse partners heel erg gewaardeerd. Zelfs als je accepteert dat ontwikkelingssamenwerking minder moet worden, dan nog is het een decennialange investering geweest in vertrouwen." Dat vertrouwen vormt volgens Baud het opgebouwde kapitaal waar ook het Nederlandse bedrijfsleven van zou moeten profiteren. "Het is ongelooflijk jammer dat op het moment dat je kan gaan oogsten, je ermee ophoudt." Wel denkt Baud dat de ambassade eerder had kunnen anticiperen op de nieuwe wind uit Den Haag.

Zolang de post nog open is, vormt Maarit Ivalo de schakel tussen Bolivia en het Nederlandse bedrijfsleven. "Bolivia is momenteel heel actief met publieke investeringen in grote infrastructurele projecten. Maar het mist de kennis", zegt Ivalo. "De ambassade is gevraagd om Nederlandse expertise in te zetten, nu gefinancierd door Bolivia zelf." Voor de industrialisering van lithium bijvoorbeeld, en de studie naar een kanaal voor de export van ijzererts. Hector Toranzo, adviseur van de minister van openbare werken, bevestigt dit. Dankzij de ambassade overlegt hij nu met DHV en Witteveen&Bosch. "De opdracht kwam direct van de president; het móést Nederland zijn." Zonder ambassade zou dat soort verzoeken stranden, zegt Ivalo: "Bolivia gaat niet zelf in Nederland bedrijven ronselen."

Deze reportage kwam mede tot stand dankzij een bijdrage van het Postcodeloterijfonds van Free Press Unlimited.

Besparingen
Het sluiten van de posten in Nicaragua, Uruguay, Bolivia, Guatemala en Ecuador levert structureel 8,5 miljoen euro op, hoewel een deel van het personeel bij Buitenlandse Zaken in dienst blijft. Het budget voor ontwikkelingsprogramma's in Latijns-Amerika gaat van 71 miljoen euro in 2010 naar 11 miljoen in 2015. Daarmee worden regionale programma's gesteund die zijn gericht op veiligheid en rechtsorde, en mensenrechten in Nicaragua en Guatemala. Ambassades in Costa Rica en Panama gaan het budget coördineren.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden