Er is nog geen vredesakkoord of het wordt alweer geschonden

Leiders Kiir en Machar handelen vooral uit eigenbelang en praten niet direct met elkaar

Is het project Zuid-Soedan mislukt? Het jongste land ter wereld is vier jaar onafhankelijk en verkeert bijna de helft van de tijd in oorlog met zichzelf. Bemiddelingen brengen vredesakkoorden die allemaal in recordtempo worden verbroken. President Salva Kiir en zijn rivaal, de voormalige vicepresident Riek Machar staan vrede in de weg. Eigenbelang staat centraal in hun leiderschap. Daags nadat Kiir vorige week het laatste vredesakkoord onder zware internationale druk had ondertekend - de deal moest een einde maken aan twintig maanden burgeroorlog - beschuldigde Machar hem alweer van nieuw geweld.

"Inmiddels is de hele maatschappij verziekt", meent David Deng, leider van het Zuid-Soedanees juridisch genootschap. Kiir is een Dinka en Machar een Nuer, de twee grootste volken. Hun machtsstrijd heeft Zuid-Soedan, toch al een web van diepgewortelde etnische spanningen, nog meer verscheurd.

Velen zien de basis van de problemen in het CPA, het vredesakkoord dat in 2005 een einde maakte aan decennia oorlog tussen de Zuid-Soedanese rebellen en de Soedanese regering in Khartoem. De overeenkomst leidde tot de onafhankelijkheid van het zuiden in 2011. Het geboortejaar van Zuid-Soedan.

De VS waren de drijvende kracht achter het vredesakkoord en maande tot spoed. Volgens Deng is daardoor het CPA onvoldoende uitgewerkt. "Zo waren er slechts vage verwijzingen voor nationale verzoening. Die spoorden na de vrede niet aan om rivaliteit onder de Zuid-Soedanezen uit de weg te ruimen."

Tijdens de oorlog tegen Khartoem richtten Nuer-milities van Machar, die deel uitmaakten van de Zuid-Soedanese rebellenbeweging SPLA, een bloedbad aan onder Dinka. Dat zorgde voor een splitsing van de beweging. Machar en zijn manschappen begonnen in 2002 weer onderdeel uit te maken van de SPLA. Hij bood later zijn verontschuldigingen aan voor de slachtpartij, maar Dinkaleiders hebben het hem nooit vergeven. Er werd samengewerkt maar er bestond weinig wederzijdse genegenheid.

"Om herhaling van conflicten te voorkomen zijn handjes schudden en glimlachen niet voldoende. De waarheid over wat er in de oorlogen is gebeurd, moet boven tafel. De verantwoordelijken moeten een eerlijk proces krijgen. Pas daarna is de weg naar vrede en eenheid vrij", gelooft Deng.

De schuld van het huidige conflict mag bij Kiir en Machar worden gelegd maar de internationale gemeenschap moet ook de hand in eigen boezem steken. Al direct na het CPA werd duidelijk dat de oud-rebellen vonden dat ze zichzelf mochten belonen door een greep te doen in de zak met donorgelden en de staatskas. Ze hadden tenslotte hun leven op het spel gezet voor de onafhankelijkheid van Zuid-Soedan. De internationale gemeenschap greep niet in.

Toen Machar zijn verlangen naar de hoogste macht niet meer kon onderdrukken en het Kiir steeds moeilijker maakte, ontstond er onrust in het kamp van de president. Als Kiir de macht zou verliezen ging dat ook ten koste van de lucratieve inkomsten van zijn medestanders. Daarna ging het snel bergafwaarts en ontaardde alles weer in oorlog.

"Er zijn in het verleden door iedereen fouten gemaakt. Onze voornaamste zorg nu is om vrede te krijgen", concludeert Luka Biong, hoofd van het vredes- en ontwikkelingsinstituut van de universiteit van Juba, de Zuid-Soedanese hoofdstad. Ook al is er weinig vertrouwen in Kiir en Machar, Biong gelooft dat rechtstreekse besprekingen tussen beiden betere resultaten opleveren. "Het CPA laat misschien te wensen over maar was uiteindelijk wel een basisverdrag waarop voortgeborduurd kon worden. Het kwam tot stand omdat de toenmalige SPLA leider John Garang en de Soedanese vicepresident Ali Osman Taha rechtstreekse besprekingen voerden."

Nu bakkeleien vertegenwoordigers van Kiir en Machar oeverloos in dure hotels in Addis Abeba, hoofdstad van buurland Ethiopië, dat bemiddelt in het conflict. De afgevaardigden vliegen op en neer naar hun leiders voor overleg omdat ze geen mandaat hebben om zelfstandig beslissingen te nemen. Daardoor slepen de onderhandelingen zich voort tot de internationale gemeenschap resultaten eist. Dan worden akkoorden gesloten en direct weer geschonden.

Kirr versus Machar

Norse Salva Kiir (63): een stugge, man. Hij genoot weinig onderwijs, maar werkte zich binnen de rebellenbeweging op tot stafchef. Zijn arrogante houding zorgt voor diplomatieke strubbelingen. Zo liet hij de Amerikaanse president Barack Obama eens twintig minuten wachten.

Joviale Riek Machar (62): goedlachs. Hij studeerde na een ingenieursstudie in Soedan ook nog filosofie in Groot-Brittannië. Hij is even makkelijk in de omgang met wereldleiders als met Nuer-herdersjongens.

Sinds het begin van de oorlog bleef Kiir voornamelijk thuis in Juba terwijl Machar talloze landen bezocht voor een charmeoffensief.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden