Reportage

Er is niks veranderd in Odessa, corruptie tiert welig

Protest na de aanslag met zuur op Katerina Gandzyuk. Beeld AFP

Vijf jaar geleden begon in Kiev de Majdanrevolutie, een opstand tegen corruptie en oligarchie. Hoe staat Oekraïne er nu voor?

In de diepte, daar waar de zee glinstert in de late herfstzon, zijn bouwvakkers ijverig aan het timmeren en boren. Het is de laatste lege plek aan het beroemde stadsstrand Lanzeron, dat een eeuw geleden lyrisch werd beschreven door schrijver Konstantin Paustovski. Hoewel de constructie, tussen twee gloednieuwe hotels-met-spa, na protesten formeel werd stopgezet, gaat het werk door.

"Typisch Oekraïne: gewoon beginnen, later vergunning regelen", zegt Gleb Zjavoronkov. De 33-jarige activist en publicist nam vorige maand deel aan een demonstratie tegen de bouw. In een filmpje is te zien hoe woedende actievoerders de omringende hekken omver rukken. Een paar uur na de opname, toen het donker was, kreeg een van de demonstranten, oppositie-politicus Oleg Michajljoek, op weg naar huis een kogel tussen zijn ribben. Hij overleefde ternauwernood. "Voorheen bleef het bij dreigementen of het uitdelen van klappen. Nu gebruiken ze wapens tegen ons", aldus Zjavoronkov.

Beeld Thijs van Dalen

Majdanrevolutie

Het is een onrustbarende trend in Oekraïne. Sinds begin 2017 zijn volgens de krant Oekraïnska Pravda 55 journalisten, politici en corruptie-bestrijders aangevallen en verwond. Het gaat om mensen zoals Zjavoronkov, die strijden tegen corruptie en machtsmisbruik van lokale machthebbers. Verreweg de meeste van die aanslagen, veertien, vonden plaats in Odessa. Zo werd een vriend van Zjavoronkov, journalist Vitali Oestimenko, in juni op klaarlichte dag neergestoken nabij zijn tv-station. Daders werden niet gepakt. "Het kan ook mij overkomen."

Op zoek naar een verklaring voor de aanvallen grijpt Gleb Zjavoronkov terug op de Majdanrevolutie, die in 2014 leidde tot het vertrek van de pro-Russische president Janoekovitsj, en waar Zjavoronkov actief bij betrokken was. "De regionale elites werden bang. Plotseling stelden allerlei organisaties en media hun wangedrag aan de kaak." Zelf legde Zjavoronkov de corrupte praktijken van een lokale aanklager bloot, die zo gedwongen werd zijn biezen te pakken.

Hervormingen

Aanvankelijk wierp de nieuw aangetreden president Porosjenko zich op als initiator van verandering in Odessa, door in 2015 zijn - toen nog - vriend Michaïl Saakasjvili aan te stellen als gouverneur. De oud-president van Georgië richtte een nieuw douanekantoor in en veegde voor het oog van de camera's de vloer aan met corrupte procureurs en illegale bouwlieden. Maar Saakasjvili raakte in onmin met de president en werd begin dit jaar het land uitgegooid; een flink aantal hervormers vertrok in zijn kielzog.

Dat was in het voordeel van de lokale 'koning' Gennadi Troechanov, de burgemeester van Odessa. De steenrijke zakenman, een bondgenoot van voormalig president Janoekovitsj, was volgens Italiaanse politierapporten in de jaren negentig betrokken bij een internationale maffiabende. In de zogeheten Paradise Papers doken dubieuze vastgoeddeals in Londen op.

Ondanks de beschuldigingen, die Troechanov afdoet als 'geruchten en speculatie', is de burgemeester relatief populair. "Hij legt nieuwe wegen aan en repareert de fonteinen", is Zjavoronkovs verklaring. Met name oudere kiezers ondersteunen zo een 'feodaal systeem', zoals de activist het stadsbestuur typeert.

De hoop van Zjavoronkov was gevestigd op het anti-corruptiebureau, dat inmiddels een half dozijn zaken tegen de burgemeester heeft lopen. Heet hangijzer in de havenstad is een nieuw onderkomen voor gemeentelijke voorzieningen in een voormalige fabriek, die werd aangekocht voor een veelvoud van de prijs waarmee het een jaar eerder van de hand ging. "Misbruik van gemeenschapsgeld", oordeelde het bureau, op wiens initiatief Troechanov afgelopen februari zelfs werd gearresteerd. Maar na betaling van anderhalf miljoen euro liet de rechter de burgemeester gaan. "Een carte blanche voor de lokale elite", noemt Gleb Zjavoronkov de vrijlating op borgtocht. "Sindsdien gedragen ze zich weer als vanouds."

Het heeft er alle schijn van dat de burgemeester tegenwoordig goede betrekkingen heeft met president Porosjenko. Die publiceerde onlangs op Facebook een foto van zijn vrouw, de 'first lady', die samen met Troechanov aan een Oekraïens borduurwerkje knutselt op een nationale feestdag.

"Volgend jaar zijn er verkiezingen; Porosjenko heeft steun van de grote steden nodig", gist Zjavoronkov. Hij dringt aan op aandacht van justitie voor de aanvallen. “Als de daders nu niet worden gestraft, weten de machthebbers dat ze kunnen doen wat ze willen.”

De 33-jarige activiste Katerina Gandzuyk Beeld -

Activiste Katerina Gandzyuk dood

Gisteren overleed Katerina Gandzyuk uit Cherson, een stad op 150 kilometer van Odessa. De 33-jarige activiste, die corruptie bij de lokale politie aan de kaak stelde, werd op 31 juli op straat overgoten met een bijtend zuur. Daarbij liep ze ernstige brandwonden op. Na de aanslag werd een verdachte opgepakt, maar die werd vrijgelaten wegens gebrek aan bewijs.

De aanslagen op Katerina Gandzyuk en de Odessitische Oleg Michajljoek waren aanleiding voor demonstraties in verschillende Oekraïense steden op 27 september, zoals de 'Nacht op Bankova' in Kiev waarbij tot in de late avond voor het kantoor van president Porosjenko werd geprotesteerd. Op het spandoek stonden de namen van aangevallen activisten in Odessa.

Lees ook:

‘Oorlog komt de Oekraïense machthebbers vooral goed uit’

De oorlog in Oekraïne zit muurvast, zegt het Oekraïens parlementslid Sergej Taroeta. En dat is te wijten aan de huidige leiders.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden