Er is een atoomakkoord, maar is Iran te vertrouwen?

De minister van buitenlandse zaken van Iran, Javad Zarif, is blij met het akkoord. Beeld REUTERS
De minister van buitenlandse zaken van Iran, Javad Zarif, is blij met het akkoord.Beeld REUTERS

"Elke weg naar een atoombom is afgesloten", zei de Amerikaanse president Barack Obama over het vandaag gesloten atoomakkoord met Iran. Teheran werkt 'volledig mee' om nucleaire ambities in te dammen. Het klinkt positief, maar Iran kwam vaker op beloftes terug. Kunnen we deze keer het land op zijn blauwe ogen geloven?

In het afgesproken akkoord staat dat Iran door mag gaan met het verrijken van uranium, maar dat de hoeveelheid wordt gelimiteerd tot een productie die niet genoeg is voor het maken van een atoombom.
Het gewonnen uranium wordt deels verdund, deels verkocht en deels gebruikt voor brandstof. Bovendien wordt verder onderzoek gedaan naar hoe het materiaal beter kan worden gebruikt.

Waarnemers van de Verenigde Naties (van waakhond IAEA) moeten ervoor zorgen dat Iran zich aan de gestelde eisen houdt. "Zij hebben 24 uur per dag, zeven dagen per week, toegang tot de hele productielijn", aldus Obama. "Voor het eerst kunnen we zeggen dat deze deal niet is gebaseerd op vertrouwen, maar op verificatie."

Aan het eind van dit jaar moet het akkoord worden geïmplementeerd. Iran sluit op die datum ook tweederde van zijn geïnstalleerde faciliteiten en bouwt geen zwaarwaterreactor waarmee plutonium kan worden opgewekt. Maar wat is de kans dat Iran zich dan ook daadwerkelijk aan de gestelde eisen gaat houden?

Sluiproute
Critici van het akkoord vonden in het akkoord namelijk al een sluiproute voor Teheran. De waarnemers van de IAEA moeten een verzoek indienen om bij een nucleaire installatie te komen. Deze verzoeken kunnen binnen 24 dagen worden verleend. Echter, Teheran behoudt het recht om die verzoeken aan te vechten bij een geschillenrechter van de VN zelf. Hiermee kan dat bezoek (moedwillig) worden tegengehouden of vertraagd.

Lees het akkoord
Het akkoord tussen de P5+1 en Iran staat online. Lees het onder dit artikel, of hier in pdf.

Obama tijdens zijn speech, dinsdagochtend. Beeld reuters
Obama tijdens zijn speech, dinsdagochtend.Beeld reuters

Bovendien spreken acties uit het verleden niet in het voordeel van Iran. Het land heeft zich namelijk niet altijd aan eerdere gemaakte afspraken gehouden. Sinds 2002 liggen zowel de IAEA, de VS en de EU in de clinch met Iran, omdat het land geen 'pottenkijkers' (lees:waarnemers) wilde toelaten. Dat zou namelijk spionage in de hand werken.

Onder druk van de Veiligheidsraad werd in 2003 een afspraak gemaakt, waarbij Iran beloofde mee te werken met de IAEA. In 2005 kwam het land daarop terug toen Mahmoud Ahmadinejad aan de macht kwam. Hij was fervent voorstander van een nucleair programma, en alle gemaakte afspraken kwamen hevig onder druk te staan, of werden geschonden. Pas bij de komst van Hassan Rouhani als president in 2013 ontdooide de relatie tussen Iran en de diplomaten aan de andere kant van de tafel.

En dan is er nog geestelijk leider Ali Khamenei, die zich vaak in harde bewoordingen uitsprak tegen buitenlandse inmenging. De ayatollah is de belangrijkste man in het land en heeft zich vaak tegen het beleid van de gematigde president Rouhani verzet. Het is de vraag hoe hij gaat proberen de publieke opinie in Iran te beïnvloeden, maar vooralsnog heeft hij zich wel achter het akkoord geschaard, zij het heel voorzichtig, aldus Reuters.

null Beeld ap
Beeld ap

Een nieuw hoofdstuk
De betrekkingen tussen Iran en de rest van de wereld beginnen aan een nieuw hoofdstuk nu er een akkoord ligt over het Iraanse atoomprogramma, zei de Iraanse president Hassan Rouhani. "De internationale sancties zijn nooit succesvol geweest, maar raakten ondertussen wel mensen in hun dagelijks leven."

Reddingsboeien
Om zeker te zijn dat Iran zich aan het programma houdt, zijn in het akkoord wat zekeringen ingebouwd. Enkele bestaande afspraken worden niet versoepeld. Zo wordt het wapenembargo voor minstens vijf jaar niet gelicht. Dat geldt ook voor de levering van rakettechnologie aan Teheran, dat voor acht jaar kan worden opgeschort. Deze embargo's kunnen alleen eerder aflopen als Iran zich houdt aan de afgesproken hoeveelheid uranium dat mag worden verrijkt.

Maar misschien wel de grootste prikkel voor Iran is het opheffen van de economische sancties tegen het land, die sinds 2002 stapsgewijs zijn ingevoerd. Het gaat om sancties op de nationale bank, de luchtmacht en de scheepvaart. Ook komen miljarden aan bevroren tegoeden vrij.

Bovendien kunnen de olieraffinaderijen in het land opgelucht ademhalen. Ruwe materialen ter waarde van honderden miljarden dollars die nu onaangetast in de grond liggen, kunnen worden aangeboord. Op termijn kan dit 'verbluffend' uitpakken voor de Iraanse economie, vertelde de Iraanse staatstelevisie.

Het is dit lokkertje dat Iran op het goede pad moet houden. Speelt Teheran echter vals, dan kunnen de oude restricties binnen 65 dagen weer worden ingevoerd.

De zes wereldmachten hebben goede hoop dat Iran deze keer wel in staat is de afspraken vol te houden. De regeringsleiders hebben veel vertrouwen in de diplomatieke kwaliteiten van de Iraanse president Hassan Rouhani. Hij is gematigd en onder hem bloeide de relatie tussen Amerika en Iran weer op. Als hij zijn koers vast kan houden, lijkt Iran vooralsnog een betrouwbare partner. Voorlopig lijkt het daar wel op, want de premier zit nog minimaal twee jaar op zijn post.

Kritiek
Maar volgens sommigen zal de economische groei van Iran averechts werken. Volgens de Israëlische premier Netanyahu, groot tegenstander van een atoomakkoord, plaveit die groei een snelweg naar atoomwapens. Hij vreest dat een sterker Iran 'zijn agressie en terreur in de regio voort kan zetten'.

Iraanse politici doen er onderwijl alles aan om hun tevredenheid over het akkoord uit te spreken. Javad Zarif, de minister van buitenlandse zaken, sprak over een 'historisch moment'. "Dit is een nieuw hoofdstuk van hoop. Het is geen perfect akkoord voor alle partijen, maar het maakt een eind aan een onnodige crisis. Dit opent nieuwe mogelijkheden."

Benjamin Netanyahu spreekt dinsdag over het nucleair akkoord tussen Iran en zes wereldmachten. Beeld REUTERS
Benjamin Netanyahu spreekt dinsdag over het nucleair akkoord tussen Iran en zes wereldmachten.Beeld REUTERS

Tijdlijn onderhandelingen


2002: Bij de Verenigde Naties komt een rapport binnen waarin verschillende bewijzen staan voor een installatie waar Iran uranium verrijkt. Het rapport zorgt voor consternatie en dringende telefoontjes tussen wereldleiders.

Februari 2003: Iran erkent voor het eerst dat het een nucleaire installatie heeft waar uranium wordt verrijkt. Maar, zo zegt Iran, dat wordt alleen gebruikt voor elektriciteit en vreedzame, medische doeleinden. Waarnemers worden ter plekke toegelaten, maar mogen geen proeven nemen.

Juni 2003: Engeland, Duitsland en Frankrijk onderhandelen met Iran over het nucleaire beleid van Iran. Er komt een overeenkomst uit: Teheran werkt volledig mee met de IAEA.

2005: Mahmoud Ahmadinejad wordt president van Iran. De gesprekken bekoelen, want Ahmadinejad is groot voorstander van het nucleaire programma van Iran. "Ons land heeft het recht op een nucleair programma", zo zegt hij in een speech bij de Verenigde Naties.

2006: Een jaar na het aantreden van Ahmadinejad heropent Iran een nucleaire installatie en een reactor voor plutonium.

2006: Het P5+1-platform wordt opgericht. Naast Engeland, Duitsland en Frankrijk nemen vanaf dan ook Amerika, China en Rusland deel in gesprekken over een inperking van het atoomprogramma van Iran. Veel haalt het nog niet uit. De Veiligheidsraad neemt weliswaar een resolutie aan tegen Iran, maar het land trekt zich er niets van aan.

2006-2010: In totaal worden zes resoluties aangenomen die allen het gedrag van Iran veroordelen. Het gevolg is dat economische sancties worden opgelegd, die vooral de Iraanse bevolking gaan treffen.

2009: Een Amerikaans, Brits en Frans onderzoek wordt openbaar: Iran is bezig met de bouw van een kerncentrale diep in een berg. De site is bijna af, aldus de regeringsleiders Sarkozy, Brown en Obama. De VS dreigen met een raketaanval. Iran ontkent alles.

2010: Twee Iraanse experts op nucleair gebied worden vermoord. Ofwel door bomaanslagen, met motorfietsen. Twee jaar later vindt ook een andere fysicus de dood, op dezelfde manier.

2013: Narendra Modi wordt gekozen tot president van India. De koele verstandhouding tussen Iran en de rest van de wereld ontdooit. Bouhani is gematigd en bereid tot overleg. Hij belt met Obama, het eerste contact tussen regeringsleiders van Iran en de VS sinds 1979. Er wordt een plan opgesteld om tot een akkoord te komen.

April 2015: De contouren van een akkoord worden zichtbaar. Er wordt een raamwerk opgesteld. In Iran ontstaan daarop spontaan volksfeesten. Verdere onderhandelingen zijn nog wel nodig, maar er is een goede basis om door te praten.

14 juli 2015: Er is dan toch een deal. Na twee weken vol overleg zijn de regeringsleiders eruit. Iran vermindert de uraniumverrijking in ruil voor de opheffing van economische sancties.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden