Er hangen sprookjes aan de waslijn

De tentoonstelling 'Sierpapier' in het Rijksmuseum in Amsterdam duurt tot twaalf februari. De catalogus kost f49,50

Een groeiend aantal handboekbinders versieren er hun banden mee. Verzamelaars plakken het op doosjes en kistjes of hangen het in een lijst aan de muur. Gewoon om af en toe naar te kijken. In Engeland en Amerika pronkt het sierpapier op passe-partouts. Om en om een randje marmerpapier en hout.

Het is nog maar heel voorzichtig, maar het oude ambacht van de sierpapiermaker leeft op. Op de jaarlijkse Boekbindersbeurs, onlangs in Amsterdam, waren er zes die hun marmers grif verkochten. Drie marmeraars hebben een pronkstukje van hun handwerk ingeleverd voor de fraaie catalogus bij de tentoonstelling 'Sierpapier, marmer-, brocaat- en sitspapier in Nederland', tot half februari te zien in het Amsterdamse Rijksmuseum.

Hoezo marmerpapier? Toen ze begon, zo'n vijfendertig jaar geleden nadat ze een uitgeblust boekbinderijtje met marmerapparatuur had opkocht, was er geen klant te vinden voor haar werk. Het oude ambacht was op de fles. De moderne techniek was toch goed genoeg. Nu maakt marmeraar Karli Frigge 's zomers zo'n honderd vellen per dag en kan ze er al tien jaar van leven. Elke ochtend vult ze haar zinken bak met een dikke gelatine-achtige vloeistof - 'wat dunner dan vla' - en druppelt er voorzichtig de waterverf op. Dat warme steenrood, met een toefje koningsblauw en mosgroen; ze drijven als kleurige cellen op de vloeistof.

SPROOKJE

“Harmonische kleurcombinaties verkopen het best. Maar ik doe er altijd een dissonantje bij. Anders wordt het saai”, aldus Frigge. Met kammen trekt ze patronen in de verfspatten, die zich aan het met aluin bestreken vel papier hechten. Spoelen, aan de waslijn drogen en dan is er weer een sprookje klaar, die ze in haar groothandel in het Overijsselse Joppe verkoopt. “Ik gebruik meestal traditionele patronen, dan kan ik me concentreren op de kleuren. Ik kan er niet genoeg van krijgen om daarmee te experimenteren.”

Zeker tien jaar heeft het haar gekost om het vak onder de knie te krijgen. Frigge: “Ik werd er soms wanhopig van. Dan bleef de verf weer niet drijven. Of de kleuren hechtten zich niet aan het papier. Ik moest zelf het wiel uitvinden, want er was niets over bekend. Beginners zou ik aanraden met olieverf te werken, dat blijft vanzelf drijven en hecht zich makkelijk. Waterverf is veel moeilijker. Maar je kunt er zulke prachtige, fijne patronen mee maken.”

Marmers maken is een subtiel spel met de elementen. 's Zomers als het buiten warm is en de vloeistof in het bad wat koeler, wordt het blauw zo intens, zegt Frigge. “Soms schrikt de blauwe druppel van het temperatuurverschil en trekt zich iets terug. Dan krijg je van die schitterende witte randjes.” En in het voorjaar of de herfst als de temperatuur is gedaald komen de aardkleurige verven tot leven. Ze krijgen een rulle structuur, die eruitziet als een polletje mos aan een bosrand.

WILDE MARMERS

Ten kantore van de Amsterdamse Stichting Vouwbeen, de organisator van de Boekbindbeurs, ligt zo'n vel marmerpapier van Frigge. Voorzitter Willem Coeberg heeft het enige tijd geleden voor twintig gulden gekocht. “Je kunt meteen zien dat dit marmerpapier van hoge kwaliteit is door de fijne kleurcombinaties. De afscheidingen tussen de patronen zijn haarscherp. Zoiets kost minstens vijftien jaar oefening.” Coeberg gebruikt dit soort papier voor de kaft en het schutblad van zijn handgebonden boeken. Hij heeft ook een band gemaakt met machinaal gemaakt marmerpapier uit Engeland. Een wereld van verschil met de sprankelende kleuren van het handwerk. “De hedendaagse sierpapiermakers in Nederland zijn vooral marmeraars. Het fascinerende daarvan is dat je met zoveel onberekenbare factoren als temperatuur en de wisselwerking tussen de verschillende materialen het papier toch naar je hand kunt zetten. Gelukkig is deze techniek niet verloren gegaan. Er zijn nu ook allerlei cursussen, waar je leert wilde marmers te maken. Een vrij eenvoudige techniek, die een mooi resultaat geeft. Het is als het grillige patroon van een olievlek op water.”

In het Rijksmuseum hangen enkele grillige marmers uit de zeventiende eeuw. Ook de verfspatmarmers zoals Frigge ze maakt. Maar nog veel meer oude technieken liggen op herontdekking te wachten. Zoals die van het brocaatpapier, versierd met gouden ranken of diermotieven. Of het met bloemen en papegaaien bedrukte sitspapier. Het was druk in de verdonkerde tentoonstellingsruimte, waar het publiek langs de met papieren vellen gevulde vitrines schuifelde. Misschien, over een aantal jaren, kunnen kinderen, net als Goethe in zijn jeugd, weer van die betoverende gouden bladen met exotische dieren kopen in plaats van die geijkte plakplaatjes.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden