'Er groeit een generatie op zonder kunst'

Irina Sokolova is conservatrice in de Hermitage, van de Hollandse meesters uit de Gouden Eeuw. ,,Deze schilderijen zijn voor mij als het leven zelf. Als ik het moeilijk heb, geven ze me rust en zekerheid, alsof het mensen zijn.'' Een leven tussen de Rembrandts.

Het uitzicht uit haar werkkamer is van een zeventiende eeuwse schoonheid. De Peter en Paulus vesting met haar ranke spitse toren, het Marine Museum, de Kunstkamer van Peter de Grote baden in het ochtendlicht. De Neva stroomt er groots, wijd en grijs voorlangs. De werkkamer van Irina Sokolova bevindt zich bij het Hermitage-theater, een van de oudste gedeelten van het Petersburgse museum de Hermitage, dat uit verschillende paleizen bestaat.

,,Ik studeerde aan de Kunstacademie, daar links aan de overkant van de riviSchilderkunster. 's Winters hadden we de brug niet nodig, we liepen zo over het ijs naar het museum.'' Sokolova's stem is beschaafd en zacht, passend bij haar klassieke elegatie. Af en toe gaat ze over in het Nederlands, met een licht zuidelijk accent. Die taal helpt haar bij haar werk. Ze beheert de collectie Hollandse Meesters in een van de mooiste musea van Rusland.

,,De Hermitage heeft 1300 Hollandse schilderijen uit de zeventiende eeuw. Tsaar Peter de Grote begon met verzamelen toen hij Nederland bezocht, maar hij had geen smaak en geen ervaring. Het merendeel is door tsarina Catharina de Grote en haar 'kunstagenten' aangekocht. Ik heb er 800 onder mijn hoede. Die kun je niet in een dag leren kennen. Conservator worden is een proces van jaren, dat moet rijpen.''

Sokolova leerde het vak van haar oude professor, bij wie ze eind jaren zeventig een dissertatie schreef over Hollandse kunst. ,,Ik droomde van een baan als deze, bracht al mijn tijd tussen de boeken door. Het was ongewoon dat een meisje als ik, zonder kruiwagens en contacten in die tijd in de Hermitage terechtkwam.''

Wanneer ze erover vertelt, zweeft ze weg op goede herinneringen. De lezingen van befaamde wetenschappers, die volle zalen trokken, de kunstenaars die het museum frequenteerden. Haar studententijd speelde zich af in de naweeën van de culturele dooi, die door Chroesjtsjov was ingezet. ,,Bij de Hermitage werkten ongewone, bijzondere mensen, die een sterke indruk maakten op de jeugd. Sommigen werkten hier tot hun tachtigste, ze waren uit een andere tijd, hadden een prerevolutionaire opvoeding genoten. Ik zat later op de kamer bij twee van hen. Ze praatten om de dag een andere taal, Duits of Engels, om het bij te houden. Daar kon ik mij aan optrekken.''

Het leven tussen de Rembrandts en Vermeers geeft rust. De kunst hielp haar door moeilijke tijden heen. ,,Het was vreemd de hele dag tussen de oude meesters te zijn, terwijl buiten de mensen in de rij stonden voor brood. Deze schilderijen zijn voor mij als het leven zelf. Als ik het zwaar heb, geven ze me rust en zekerheid, net als mensen. Maar de buitenwereld gaat niet aan het museum voorbij. De Hermitage leeft haar eigen leven, maar tegelijkertijd weerspiegelt ze het leven van de stad. We hebben hier ook barbaarse tijden gekend. Er was nergens geld voor, en de boel was zo vervallen. Er hingen van die afschuwelijke sovjetkroonluchters, met een blauwachtig licht. En ik weet nog goed hoe ik het water naast Rembrandts 'Verloren Zoon' in straaltjes van de muur zag lopen. Het nieuwe dak is een van de vele dingen die gesponsord zijn door de Nederlandse Stichting De Vrienden van de Hermitage. De komende jaren wordt het hele museum opgeknapt, ook dat vergt veel van de medewerkers.''

De samenwerking met Nederland zal zich met de komst van de Hermitage aan de Amstel verdiepen. Sokolova heeft vanwege haar specialisatie al jaren goed contact met de Nederlandse kunstwereld. ,,Ik was er voor het eerst in 1985. Een shock om te zien dat alles waarover ik gelezen en gehoord had, daadwerkelijk bestond. De luchten, de molens, de collectie van het Rijksmuseum.''

Het werk van conservatoren bestaat niet alleen uit tentoonstellingen voorbereiden. Sokolova loopt de lange kronkelende gangen en trapjes door tot ze in de zes zalen van de Grote Hermitage staat, waar zij de scepter zwaait. ,,Iedere morgen maak ik een 'huishoudronde'. Dan weer zijn er lampjes in de kroonluchters stuk, of er is een bordje weg, wat vaak gebeurd na de schoolvakanties. Vervanging is niet een-twee-drie geregeld, was het maar waar. Al duurt het niet meer zo lang als twintig jaar geleden. Er was toen slechts één man die met de hand naambordjes kalligrafeerde. Daar moesten we maanden op wachten.''

Sokolova houdt stil voor 'Portret van een man' van Frans Hals. Het schilderij hangt in een eenvoudige zwarte lijst. Het vervangen van de negentiende eeuwse weelderig versierde gouden lijsten door 'originele' zeventiendeeeuwse lijsten is een van Sokolova's projecten. ,,Een museum moet conservatief zijn, naar mijn mening. Vernieuwingen moeten de schilderijen ten goede komen. Dat is hier zeker het geval, want die grote lijsten zijn een bedenksel van tsaar Nicolaas I volgens de heersende mode uit die tijd. Het portret hing daardoor bijna geheel in de schaduw. Nu is het prachtig, alle nuances zijn weer zichtbaar.''

Sokolova is bedachtzaam, wikt en weegt haar woorden zoals ze ook met haar werk omgaat. Ze staat voor een bijzonder genre-stuk, het 'Wachthuis' van Jacob Duck, een tijdgenoot van Rembrandt van Rijn. Soldaten spelen kaart in het gezelschap van courtisanes. ,,Een ongewoon tafereel door z'n alledaagsheid en levendigheid. Ook omdat het zo groot is. Honderd jaar stond het in de magazijnen, pas onlangs heb ik het laten ophangen. Maar kijk nu eens naar die gezinsportretten die ernaast hangen. Ik zie dat die combinatie niet mooi is, er kan beter een portret van een soldaat of een werkvrouw naast hangen. Maar moet ik het daarom weer in het magazijn stoppen? Als ik 's avonds in bed lig bedenk ik voortdurend hoe het beter kan. Ik vaar op ervaring en intuïtie, kies alles met grote zorg uit. De kunst van schilderijen ophangen, is een van de meest delicate taken van het museum.''

Ze houdt van het museumpubliek. ,,De Hermitage is voor iedereen. Vaak komen er groepen schoolkinderen. Zij zien zoveel agressief nieuws op tv, geweld en banaliteiten. Ik denk dat ze zich hier anders voelen. Ze reageren zo prachtig op de schilderijen.''

Ze is niet in alles te spreken over de jongere generatie. ,,Vroeger zaten de lezingen hier bomvol. In de crisisjaren kwam er niemand, nu zit er een handvol studenten. Het museum is meer dan een toeristenattractie, het moet ook een rol spelen in het stadsleven, in de wetenschap en het onderwijs. Er groeit een generatie op zonder kunst, met weinig interesse in niet-materiele zaken. Ze zijn gewend aan internet en verwachten van de Hermitage snel vermaak, een soort show. Maar ik streef naar een museum waar mensen zich kunnen verdiepen en verrijken.''

Ook in dezen heeft ze aandacht voor details, zoals de korte teksten met uitleg over de schilderijen, die in elke zaal hangen. ,,Mensen zien sommigen dingen niet tot je ze vertelt. Dat wakkert de interesse in kunst aan. Het is knap om in een paar regels het wezen van een schilderij te vangen, al kan tekst nooit de 'levende uitleg' van een gids vervangen. Als in andere musea op bezoek ben, kijk ik altijd hoe ze dat doen. We kunnen de traditie verrijken, zoals met de audioplayer voor bezoekers.''

Een aanval op een schilderij treft haar recht in de ziel. Haar mond vertrekt bij de herinnering aan de psychisch gestoorde bezoeker die in 1985 Rembrandt's Danaë met zuur overgoot en met een mes in tweeen sneed. ,,Zo verschrikkelijk. Niemand kan het werk meer maken zoals het was. De restauratoren hebben hun best gedaan, maar door het zuur was het kale doek zichtbaar. Alleen Rembrandt kon het lichaam van die vrouw zo met liefde, als een lust voor het oog schilderen. En kijk hoe het nu oogt, gewoontjes en plat.''

Vlakbij Danaë hangt Flora, het schilderij waarvoor Rembrandts vrouw Saskia model stond. Sokolova glimlacht alweer. ,,Dit vind ik net als bijna iedere bezoeker Rembrandts' allermooiste schilderij. Heel dierbaar is me ook het onlangs gerestaureerde portret van Baartjen Marten. Het negatief van Flora. Baartjen is een oude, lelijke vrouw die geen liefde meer kent. Maar dat hoort ook bij het leven. Toen Baartjen naar een expositie in New York ging, kregen we een brief van kunstminnaars dat ze nog nooit zo'n mooi geconserveerde Rembrandt hadden gezien. Dergelijke brieven koester ik.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden