Er bestaan geen ondingen, enkel dingen

Beeld RV

Alles is een machine

Arjen Kleinherenbrink

Boom, 276 blz, €20,00


De auteur

Debutant Arjen Kleinherenbrink (1984) werkte als bedrijfsadviseur en is nu postdoctoraal onderzoeker filosofie aan de Erasmus Universiteit. Zijn specialisme: de hedendaagse Franse filosofie. Eerder publiceerde hij essays, onder andere voor het 'filosofische conceptbureau' Brandstof.

Stelling van dit boek

'De dingen dringen zich op', constateert Kleinherenbrink in zijn voorwoord. Wat bedoelt de schrijver met 'de dingen'? Eigenlijk alles wat je maar kan bedenken, of het nu stoffelijk of onstoffelijk is: van modieuze T-shirts en financiële derivaten tot de Nederlandse identiteit en de Slag bij Waterloo.

Eeuwenlang hebben we geloofd dat we deze chaotische 'dingenzwerm' de baas konden door alle dingen te ordenen. We delen ze bijvoorbeeld op in 'actieve' en 'passieve' klassen, cru gezegd: in dingen die aansturen en dingen die ondergaan. Hiermee passen we de dingen in ons vooraf bepaalde, comfortabele wereldbeeld, zonder dat we ze werkelijk begrijpen.

Komen we daar nog wel mee weg? De dingen krijgen steeds meer een eigen wil: ze houden zich niet aan hun functies en werken op elkaar in, zonder dat ze lijken te worden aangestuurd door een hoger plan. Zagen we in de natuur ooit een toonbeeld van holistische harmonie, nu overheerst de chaos, en het grotere geheel van de kosmos biedt al helemaal geen zekerheden meer. Kortom, er moet een nieuwe filosofie komen. Kleinherenbrink probeert het 'Carnaval der Dingen' niet te temmen door nieuwe ordenende principes op te leggen, hij beschouwt de dingen juist als entiteiten op zich. Daarvoor gebruikt hij de metafoor van de machine. Machines bezitten vermogens, ze produceren andere machines, en ze doen niet altijd wat je van ze verwacht.

Opvallende passage

'De mens is niets meer en niets minder dan een machine onder de machines: een hybride, dubbelzinnige en enigszins manke reiziger die de machines in de dingenzwerm nooit volledig zal beheersen. Deze mens leeft noch in het licht van absolute kennis, noch tast hij volledig in het duister.'

Reden om dit boek niet te lezen

Kleinherenbrink bezit een vlotte pen. Zijn herhaling van eclectische dingenlijstjes ('olifanten, koffiebonen, jaarwisselingen') werkt bijna als een absurdistische running gag, maar op een gegeven moment gaat de charme er wel vanaf.

Reden om dit boek te lezen

Daar staat tegenover dat de schrijver sterke argumenten heeft tegen de gevaren van reductionisme. Omdat we de wereld niet snappen delen we die in categorieën en systemen in, in duizenddingendoekjes als marxisme, christendom en neurologie - met als gevolg dat we steeds verder afdrijven van het ware begrip van de dingen.

Kleinherenbrinks nieuwe filosofie van het 'machinisme' is sterk beïnvloed door Franse supersterren als Henri Bergson, Gilles Deleuze en vooral Bruno Latour, de denker die meent dat 'de dingen' hun eigen parlement moeten krijgen.

In zijn voordeel moet worden gezegd, dat Kleinherenbrink toegankelijker schrijft dan Latour, die zijn wijsheid bij voorkeur deelt in de vorm van gortdroge ontologische sudokupuzzels. Kleinherenbrink grossiert bovendien in tegendraadse lezingen van zijn filosofische voorgangers. Hij wantrouwt Latours theorie dat alle dingen in netwerken met elkaar samenhangen. Als alles alleen in relaties bestaat, zou er maar één ding bestaan en bestaan die relaties dus ook niet.

Dingen hebben als 'machines' weliswaar een relatie met elkaar, maar ze behouden ook een eigen, bezielde kern die zich nooit helemaal prijsgeeft. Met andere woorden: de Eiffeltoren blijft de Eiffeltoren, ook 'als hij naar Doetinchem verplaatst wordt'.

Geen van de denkers waarop hij voortborduurt, zou zich volledig in zijn nieuwe filosofie van het machinisme kunnen vinden, vermeldt Kleinherenbrink met een zweem van trots. Het machinisme is radicaal, ambitieus en eigenzinnig; de schrijver zet zich af tegen elke neiging om 'dingen' te reduceren tot de wil van God, een chemische reactie in het brein of het product van de onverschillige vrije markt. Ondingen bestaan niet, er zijn enkel dingen. Moraal mag onze kijk op die dingen niet vertroebelen - dat is ook maar een 'ding'. Soms is Kleinherenbrinks amorele filosofie verontrustend, maar paradoxaal genoeg is er een nobel doel mee gediend: het afrekenen met reductionisme. Welk effect dat sorteert, heeft de auteur volgens zijn eigen filosofie natuurlijk niet in de hand.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden