Enthousiast tot de laatste adem

Na 37 jaar heft het Willem Breuker Kollektief zichzelf met een speciale theaterproductie op. Afscheid van een markant muziekgezelschap.

'Eigenlijk speelt een oud riet het lekkerst." De saxofonisten van het Willem Breuker Kollektief praten in een Italiaans restaurant over hun instrument. Ze hebben de ober laten weten 'bescheiden haast te hebben', wat bij saxofonist Frans Vermeerssen herinneringen oproept aan een Groningse pizzeria: "Daar zei de eigenaar; als je haast hebt, moet je een Iglo-pizza nemen."

Vermeerssen kwam zes jaar geleden bij het Kollektief als vervanger van de toen ernstig zieke bandleider Willem Breuker. Ook toen Breuker terugkwam en na diens overlijden in 2010, bleef hij bij de band.

Zo gauw het eten op is, snelt iedereen naar de Haarlemse schouwburg. Alle bandleden bereiden zich op hun eigen manier voor op 'Happy End', de theaterproductie waarmee het Kollektief na 37 jaar afscheid neemt van het publiek. Vermeerssen zoekt een riet, trombonist Andy Bruce strijkt zijn pak. Een dag als alle andere, al zal alles na Oudejaarsavond anders zijn. Willem Breuker heeft testamentair laten vastleggen dat het Kollektief dan moet ophouden te bestaan.

Voor het zover is, wordt er enthousiast afscheid genomen. Eerst met een theatertournee, daarna met de allerlaatste concerten in een ver van te voren uitverkocht Bimhuis. De titel 'Happy End' is nauwelijks ironisch. Er wordt blijmoedig en met geestdrift teruggeblikt op de imposante loopbaan van deze markante muziekgroep. Dankzij deze afsluitende voorstellingen zakt het Kollektief niet als een plumpudding in elkaar. De groep is nog net zo speels en energiek als in de beste jaren.

Het is ook wel mooi geweest, vinden trombonist Bernard Hunnekink en bassist Arjen Gorter, de mannen van het eerste uur. "We hebben nog een tournee in de Verenigde Staten gedaan. Mensen vertelden ons heel enthousiast hoeveel indruk onze eerste optredens daar lang geleden hadden gemaakt. We schrokken ervan hoe oud die mensen waren en hoe oud we nu dus zelf ook zijn."

Als geboortejaar van het Willem Breuker Kollektief wordt 1975 aangehouden. Willem Breuker, de Amsterdamse rietblazer die net zo veel van avant-gardistische klassieke muziek als van draaiorgels en fanfare hield, was destijds na een meningsverschil met pianist Misha Mengelberg en drummer Han Bennink net uit de roemruchte Instant Composers Pool gestapt. Geïnspireerd door Orkest De Volharding van Louis Andriessen, richtte Breuker zijn eigen grote groep op. Hunnekink, Gorter en ook drummer Rob Verdurmen waren er toen al bij en zijn nooit meer weggegaan.

Breuker heeft het Nederlandse muziekleven ingrijpend veranderd. Hij stond aan de wieg van het Bimhuis en verschillende andere organisaties waarmee hij voor de beoefenaars van jazz en geïmproviseerde muziek niet alleen optreedmogelijkheden maar ook subsidies wist te regelen. Hij slaagde er bovendien in een grote mate van onafhankelijkheid te bereiken door alles in eigen hand te houden. Op zijn eigen label BV Haast bracht Breuker platen van zichzelf en anderen uit. Elk lid van het Kollektief had zijn eigen taak, van kaartlezen en het technisch onderhoud van de tourbus tot aan administratieve taken of het zware sjouwwerk.

In 'Happy End' maakt actrice Loes Luca op een geestige manier duidelijk dat het Willem Breuker Kollektief wel een heel eigenaardig collectief was. "Wie heeft er wel eens bij Willem gegeten?" Niemand. "Wie heeft er wel eens ruzie met Willem gehad?" Weer niemand. Wel hebben ze veel gelachen, veel gedronken en jarenlang die unieke muziek gespeeld waarin Breuker zijn opmerkelijke interesses vermengde. Hunnekink: "Dat blijft toch heel bijzonder, hoe hij als autodidact dat allemaal voor elkaar kreeg. Breuker kon atonale muziek schrijven waarin toch een melodie zat, dat zie je zelden of nooit."

Muzikaal gezien was het Willem Breuker Kollektief helemaal niet zo democratisch. Breuker schreef alle muziek, deelde kort voor de optredens de setlists uit waarover niet te discussiëren viel en kwam er eens een van de muzikanten uit het Kollektief met een eigen compositie op de proppen, dan sleutelde Breuker daar zo driftig aan dat het toch weer een werk van hem werd. Hunnekink: "Hij kon geen stukken van anderen spelen. We hebben wel eens een vijftal componisten gevraagd werk voor het Kollektief te schrijven, maar na één avond repeteren, hadden we al door dat het niets werd."

Breuker was een individualist die graag samenwerkte. Het is niet de enige tegenstelling die de in een volksbuurt geboren Amsterdammer in zich verenigde. Het hoogtepunt van 'Happy End' is een filmfragment waarin Breuker geflankeerd door een schaterlachend Kollektief een even energieke als geestige solo speelt. Boertige geluiden worden afgewisseld met zangerige romantische melodieën. Breuker was lange tijd zo aanwezig in het Nederlands muziekleven dat zijn unieke manier van werken gewoon gevonden werd. Breuker was niet gewoon, zoals zijn muziek niet gewoon is en het Kollektief evenmin. Want wie slaagt er in om zichzelf met zoveel plezier en spirit op te heffen

Deuren sluiten door bezuinigingen
De cultuurbezuinigingen veroorzaken al vanaf januari 2013 de sluiting van een aantal instellingen.

Het Metropole Orkest krijgt nog een paar jaar subsidie, maar de Radio Kamer Filharmonie wordt opgeheven, Het Brabants Orkest en het Limburgs Symfonie Orkest moeten fuseren en Holland Symfonia geeft vanaf 2013 geen symfonische concerten meer, maar begeleidt alleen nog maar dans.

Van de ensembles stoppen Combattimento Consort van dirigent Jan Willem de Vriend en het Gelderse Ereprijs.

Het Theater Instituut Nederland sluit de deuren. De theatercollectie, bestaande uit onder meer affiches, kostuums, rekwisieten en achterdoeken van alle theater- en dansgenres vanaf de zeventiende eeuw tot nu, gaat naar de Bijzondere Collecties van de Universiteit van Amsterdam. De pas opgerichte stichting TIN blijft zich inzetten voor de Nederlandse theatergeschiedenis.

Muziek Centrum Nederland, het instituut voor klassiek, pop en jazz, houdt er ook per 1 januari mee op. Ook deze collectie gaat naar de Universiteit van Amsterdam. Onderdelen van het instituut, zoals het archief over hedendaagse componisten Donemus en de Gaudeamusweek gaan zelfstandig door of worden overgenomen door andere instituten.

De subsidiestop betekent ook het einde voor Toneelgezelschap Monk uit Amsterdam, Bonheur Theaterbedrijf Rotterdam en Onafhankelijk Toneel uit Rotterdam.

Ook stoppen de productiehuizen Huis van Bourgondië, Productiehuis Brabant en Huis aan de Werf (zijn festival fuseert met dansfestival Springdance). De drie productiehuizen voor letteren, toneel en popmuziek in het oosten van het land fuseren tot één: de Nieuwe Oost.

Er sluiten ook zalen. In Amsterdam verdwijnt de Engelenbak, het podium waar veel beroemdheden hun eerste schreden in het theater zetten. Ook het kleine Rozentheater stopt met de eigen programmering. Comedygezelschap Boom Chicago neemt het nu als thuisbasis. Ook het Tropentheater in Amsterdam sluit. In Den Haag sluit theater De Regentes.

In Groningen sluit Stichting Kunstruimte 09 (K09), podium voor moderne beeldende kunst.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden