Enrique Dussel denkt tegen Europa en Amerika in

Filosoof Enrique Dussel werkt al sinds de jaren zeventig aan een filosofie die werkelijk Latijns-Amerikaans is. Want filosofie uit Europa en Noord-Amerika raakt niet aan de realiteit van zijn continent, zegt hij. Zijn 'Filosofie van de Bevrijding' is langzaamaan geaccepteerd op universiteiten van Buenos Aires tot Mexico-Stad.

'Als Enrique Dussel in de VS was geboren was hij een academische ster geweest', staat te lezen op de achterflap van een van zijn boeken die wél uit het Spaans zijn vertaald. Dussel ontvluchtte het dictatoriale Argentinië van de jaren zeventig en week uit naar Mexico. Zijn werk is volgens hem onlosmakelijk verbonden met zijn levensverhaal.

In zijn woning in Mexico-Stad, waar hij omringd wordt door boekenkasten met zijn uitgebreide oeuvre, haalt Dussel een werk uit de kast. Het is zwaar beschadigd. "Kijk dit is mijn Hegel. Er is geen enkele filosoof in de geschiedenis die kan zeggen dat zijn boeken kapot zijn gegaan door een bomaanslag", zegt hij met een glimlach.

Twee jaar geleden rondde Dussel het eerste grote overzichtswerk over de Latijns-Amerikaanse en Caribische filosofie af. Het boek behandelt 200 filosofen uit de periode 1300 tot 2000. "Wij bespreken ook de grote denkers van de Maya's, de Azteken en de Inca's", zegt Dussel. "Filosofen van vóór 'de invasie' door Amerika."

Wat is Latijns-Amerikaanse filosofie precies?
"Ik begon in de jaren zeventig te denken over de ethiek van Latijns-Amerika. Het vertrekpunt is dat wij koloniën zijn en onze realiteit er een is van immense armoede. Dit is een ethisch probleem en gaat over economisch onrecht en afhankelijkheid. Van hieruit ontstaat een ethische politieke reflectie die uitwaaiert naar de ontologie, esthetiek, logica enzovoorts."

Hoe past uw Filosofie van de Bevrijding hier in?
"Het is de enige filosofie die in Latijns-Amerika 'geboren' is. Andere stromingen hier bestuderen Europese filosofen en Amerikaanse pragmatisten. De filosofie van Latijns-Amerika denkt na over wat van ons is en staat zo in dialoog met de mondiale filosofie. Mijn boek 'De Filosofie van de Bevrijding' uit 1975 is een beetje ons manifest. Misschien was het wel het eerste boek dat sprak over globalisering. Het vraagt zich af of het mogelijk is om zelf te denken in de koloniale landen; in de periferie."

Wat is de staat van de filosofie in Latijns-Amerika?
"De analytische filosofie heeft hier veel macht in de academie. Zij praat over de wereld als ware het een abstract object. Zo kan je misschien nog wel over een voorwerp praten, maar niet over de wereld en haar bewoners. Dit denken bereikt een punt waarop zij niks meer kan zeggen over de werkelijkheid."

Hoe heeft het koloniale verleden invloed op denken in Latijns-Amerika?
"Hier heeft de verovering er niet voor gezorgd dat de oorspronkelijke culturen zijn uitgeroeid en vervangen. Er is eerder een Europese blanke cultuur opgedrongen. Deze mestizaje (de vermenging van Europese en indiaanse achtergronden, red.) zorgt ervoor dat we extra goed kunnen nadenken over de hybride wereld van vandaag de dag: Ik vertel daarom altijd dat ik met de uitleg van Latijns-Amerika ook de geglobaliseerde wereld uitleg."

Uw denken lijkt nogal regionaal. Heeft u niet veel op met universalisme?
"Universalisme bestaat volgens mij niet echt. Je kunt een tekst lezen vanuit een ander perspectief om zo een nieuwe filosofie te ontwikkelen. Zo hebben wij bijvoorbeeld zaken van Heidegger begrepen, die hij zelf niet begreep. Als hij het heeft over 'zijn-in-de-wereld', heeft hij het over Duitsland; het Zwarte Woud, zijn wereld. Maar als ik denk over 'zijn-in-de-wereld', denk ik over míjn wereld, bijvoorbeeld aan het bos hier vlakbij. Levinas zegt dat Heidegger geen oog heeft voor de ander. Dat zegt Levinas als Europese Jood. Maar ik denk dat ook, als Latijns-Amerikaan."

In uw werk put u ondertussen weinig uit Latijns-Amerikaanse denkers.
"Niet zoveel als ik zou willen. Ik bekritiseer het eurocentrisme, maar in mijn werk zitten bijna alleen maar Europese auteurs. We bestuderen de indiaanse ethiek, en we gaan op die manier vooruit. Maar het is ook noodzakelijk dit alles goed te funderen. En je moet ook veel academische filosofie bestuderen om tegengestelde bronnen te kunnen waarderen."

Kunt u iets zeggen over de ethiek die ten grondslag ligt aan uw werk?
"De Filosofie van de Bevrijding is voortgekomen uit onze strijd tegen de militaire dictaturen uit de jaren zestig en zeventig. We hebben geprobeerd een andere ethiek te ontwikkelen. Die ethiek gaat niet over goed en kwaad. Omdat geen enkele daad helemaal goed kan zijn, zorgt het noodzakelijkerwijs altijd voor iets slechts waar iemand anders onder lijdt. Als degene die kwaad is aangedaan mij daarop aanspreekt, begint de kritische ethiek van de bevrijding. Diegene moet bevrijd worden van mijn daad. Maar hoe? Ik had toch de pretentie iets goeds te doen, maar het bleek slecht. Zo begint er een kritische ethiek vanuit de ander. Ik behoud mijn aanspraak op het goede, maar ik houd er rekening mee dat ik kritiek kan krijgen."

Werkt dit door in uw politieke filosofie?
"Ja. Je moet ook de pretentie van een rechtvaardige kritiek op politiek hebben, wetende dat die politiek niet perfect kan zijn. Voor mij moet politieke macht positief gedefinieerd worden: zij die besturen, besturen gehoorzamend. Dat is een politiek die compleet anders is dan die van Hobbes tot Lenin. Zij definieerden het negatief en hadden het over machtsuitoefening van bovenaf. Bij mij bestaat de macht alleen bij het volk, de autoriteit heeft zelf geen macht. Zo kan er alleen afgevaardigde machtsuitoefening zijn met een mandaat van het volk. Dat moet de basis zijn voor instituties die vrij zijn van machtsuitoefening."

Het lijkt zo alsof leven en werk bij u nauw verbonden zijn.
"In Latijns-Amerika moet je iemands biografie erbij vertellen om te begrijpen hoe die persoon denkt. Het is intrinsiek aan het werk zelf. Ze hebben mijn huis vernield. En dan vraagt iemand: 'Waarom hebben ze die aanslag gepleegd?' En dan begin je te vertellen dat het gevaarlijk was om te denken in die tijd. Dat had niks met Hegel te maken, maar met de dictatuur en de militairen die mij dood wilde hebben. Dan begrijp je mijn drijfveren."

Populair bij Chavez
De politiek filosoof en ethicus Enrique Dussel werd in 1934 in een dorp in de Argentijnse provincie Mendoza geboren. Tijdens de militaire dictatuur werd er een bomaanslag op hem gepleegd. Hij vluchtte in 1975 naar Mexico waar zijn academische carrière begon. Het boek dat in het jaar van zijn ballingschap uitkwam, 'De Filosofie van de Bevrijding', vormde de blauwdruk voor het werk waar hij zich nu al 40 jaar aan wijdt: een Latijns-Amerikaanse filosofie ontwikkelen die inherent anders is dan het westerse denken. Dussel werd beïnvloed door onder andere Emmanuel Levinas en Martin Heidegger. Ondanks dat het meeste werk van Dussel niet uit het Spaans vertaald werd, voerde hij debatten met belangrijke filosofen uit de tweede helft van de vorige eeuw. Zoals Karl Otto Apel, Jurgen Habermas en Richard Rorty. Bij linkse staatshoofden in Latijns-Amerika is hij een graag geziene gast. Zo liet de Venezolaanse president Hugo Chavez zijn boek als aanbeveling op tv zien. Bij de Boliviaanse president Evo Morales komt Dussel vaak op bezoek. En hij ondersteunt de linkse Mexicaanse presidentkandidaat Andrés Manuel López Obrador.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden