Energiereus kan nog overleven

Het is lang geen kommer en kwel voor de fossiele energiesector. Ook bedrijven als Nuon en Essent hebben toekomst, zegt adviesbureau Accenture.

Ook voor de oude energiesector is er nog een verdienmodel, volgens adviesbureau Accenture. Maar de grote energiekolossen moeten dan wel een totale omslag maken naar energiebeheer- en energiebesparing. Het opwekken van energie uit steenkool, gas en olie wordt vrijwel zeker een verliesgevende bijzaak.

De vooruitzichten voor de sector zijn niet somber, zegt Manon van Beek, directeur van Accenture Nederland. Ten minste, áls ze hun kansen pakken. Maar een klus wordt het: "Binnen tien jaar moet de energiesector de fossiele voetafdruk minimaal halveren. Dat lukt niet met kleine aanpassingen. Dat kan alleen door een serieuze transitie, een radicale verandering. De sector moet zichzelf als het ware opnieuw uitvinden."

Van Beek kent de energiebranche, ze adviseerde bij Accenture jarenlang grote Europese energiebedrijven en netbeheerders. Ze was één van de auteurs van een studie ('Low Carbon, High Stakes') over de toekomst van energiebedrijven. Accenture publiceerde dat onderzoek samen met CDP, het Carbon Disclosure Project, een organisatie die wereldwijd bedrijven adviseert in het voorkomen van (verdere) klimaatschade.

Regie bij consument

De toekomst is: elektriciteit uit zon en wind of uit andere innovatieve bronnen, en warmte uit warmtekrachtkoppeling, uit de diepe ondergrond of uit andere innovatieve bronnen. En klanten gaan die nieuwe energie voor een belangrijk deel zelf opwekken. Van Beek: "Consumenten gaan de regie overnemen, ze wekken hun eigen stroom op, gaan onderling hun opbrengsten uitwisselen. De echte energiebeslissingen worden straks door de klant genomen. Dat heeft wel impact op de betrouwbaarheid, betaalbaarheid en de toegang tot voorzieningen. We zijn steeds afhankelijker geworden van energie. Dus de leveringszekerheid wordt een enorm punt. Op dit moment is de zekerheid van het systeem heel hoog, maar de kernvraag wordt: hoe borg je die zekerheid op een slimme, betaalbare manier?"

Juist op dat vlak kunnen grote energiebedrijven hun waarde bewijzen, zegt Van Beek. "Energiebedrijven gaan hun klanten ondersteunen bij het maken van keuzes. Ze gaan ook zorgen voor de leveringszekerheid, dat is immers hun core business. Er is nu nog schaarste aan hernieuwbare energie, maar de ontwikkelingen gaan zo snel dat we over twintig, dertig jaar te maken hebben met overvloed. Hét punt op dit moment is de toegang tot betaalbare nieuwe energie voor iedereen, we staan aan de vooravond van een enorme overgang."

Klem

Het is even doorbijten voor de grote jongens in de energiewereld: in het komende decennium lopen de inkomsten van Europese energiebedrijven met zo'n 60 miljard euro per jaar terug, voorspelt Van Beek. In Parijs zijn tijdens de VN-klimaatconferentie harde afspraken gemaakt, waar de meeste landen zich aan zullen houden. In de Accenture-studie wordt berekend dat als de energiesector niets doet, de bedrijfskosten voor de sector in 2030 met meer dan 900 miljard euro zullen stijgen.

"Door de schaliegasrevolutie in de VS is de steenkoolprijs laag en liggen gasgestookte centrales stil. Tegelijk zal in de EU de prijs op uitstoot van CO2 fors gaan stijgen. Er zal door toezichthouders veel meer worden gestuurd op duurzame energie bij de elektriciteitsproductie. Intussen moet het aandeel duurzaam veel groter worden. Het zijn allemaal kosten die in de miljarden lopen. De grote energiebedrijven zitten straks aan alle kanten klem."

Wereldwijd zijn er voor stroomleveranciers honderden miljarden te verdienen in de energietransitie door zich te transformeren tot energiedienstverleners, aldus het rapport van Accenture en CDP. Het vergt een andere manier van denken, dat wel: decennialang legde de sector zich toe op productie en het afzetten van zoveel mogelijk fossiele elektriciteit en gas. Nu moet de branche zich gaan toeleggen op het tegendeel: het besparen op het gebruik van stroom en gas. "Consumenten zien energiebedrijven als een betrouwbare partij voor energieoplossingen. De kunst is om nu van dat vertrouwen gebruik te maken."

Afrikaanse zon

Van Beek noemt het voorbeeld van het Italiaanse energiebedrijf Enel Green Power. "Dit bedrijf brengt elektriciteit naar afgelegen plaatsen in ontwikkelingslanden en heeft daar gezorgd voor versnelde elektrificatie." In een tijdsbestek van een jaar heeft Enel in honderd dorpen in Kenia zonne-energiecentrales opgezet. Het zou drie jaar hebben gekost om kolengestookte centrales te bouwen. De firma zag op tijd dat klimaatverandering nieuwe - ook commerciële - kansen biedt en gooide de oude, fossiele bedrijfsstrategie overboord.

Nederland is volgens Manon van Beek 'een waanzinnig mooie proeftuin' voor nieuwe initiatieven in de energievoorziening. "De grote bedrijven lopen in Nederland achter als het gaat om aanpassing aan de nieuwe situatie, maar met nieuwe platforms lopen we voorop." De analisten van Accenture denken dat er wereldwijd 110 tot 155 miljard euro per jaar aan nieuwe inkomstenbronnen in die markt zit. Van Beek: "Het zijn interessante ontwikkelingen, maar tegelijk zie je dat energiebedrijven op grote schaal hun kansen nog niet pakken. Samenwerking is essentieel. Deze grote vraagstukken van schone én betaalbare energie kan en wil je niet in je eentje oplossen. Je kunt niet gaan wachten op de overheid, want overheden reageren per definitie laat. De sector moet het reguleringsregime uitdagen en beïnvloeden."

'Belast de groene consument niet, maar beloon hem'

Fossiele energie krijgt in Nederland nog steeds voorrang op duurzame energie, zegt Richard Klatten, directeur van Qurrent, de grootste energiecoöperatie in Nederland. Doordat Den Haag de energiebelasting op groene energie overeind houdt, hebben de grote energiebedrijven geen belang bij snelle overschakeling naar duurzame energie. Weliswaar krijgen burgers die deelnemen in een lokaal energieproject sinds 1 januari een iets hogere korting op de energiebelasting (nu 12 cent per kWh), maar de belastingheffing blijft.

Klatten: "Het zo lang mogelijk handhaven van de huidige situatie is voor energiebedrijven het meest aantrekkelijk. Daar zijn hun lobby's in Den Haag en in Brussel op gericht. Pas als we de energiebelasting voor groene energie opheffen, ontstaat er echt een gelijk speelveld waarbij de vervuiler meer betaalt dan de schone producent."

Er moet dus nog wel wat veranderen, wil Nederland opklimmen uit de onderste regionen van de Europese ranglijst van landen met weinig hernieuwbare energieopwekking, aldus Klatten. "De groene consument moet worden beloond, niet belast."

Apenrots

Qurrent bestaat nog maar twee jaar. Maar de puberteit is eigenlijk al achter de rug. Met 60.000 leden is deze coöperatie in heel korte tijd een geduchte speler geworden. 2016 wordt het jaar van volwassenheid, verwacht Klatten. Binnenkort roept Qurrent voor het eerst in het bestaan een algemene ledenvergadering bijeen. "Wij hebben maatschappelijke impact. Wij pakken de traditionele energiemarkt aan. Wij willen de energietransitie versnellen en hebben daarbij geen last van aandeelhouders die winst willen zien. We hebben een andere kostenstructuur: een apenrots naast de A20 hebben wij niet nodig."

Qurrent is opgericht door stichting Doen, het Klimaatbureau en de natuur- en milieufederaties. Doel: een landelijk werkende energiecoöperatie die haar leden helpt bij het opwekken en het besparen van energie. Ideaal: precies zoveel groene energie opwekken als de leden nodig hebben. Resultaat: de leden wekken dit jaar samen 44,7 megawatt aan elektriciteit op. Dat levert dit jaar een besparing aan CO2-uitstoot op van bijna 100.000 ton. Ambities zijn er volop. Klatten: "Eind dit jaar willen we in ledental verdubbeld zijn."

In het Zuid-Hollandse Ooltgensplaat draaien sinds kort vier windmolens van Qurrent op de stevige bries uit het Hollands Diep. Dit windpark Hellegatsplein levert genoeg voor 8000 huishoudens. 7000 leden van Qurrent hebben een financieel aandeel in het park.

Versnelling

Qurrent werd door Greenpeace, de Consumentenbond en nog enkele maatschappelijke organisaties twee jaar achtereen verkozen tot de groenste stroomleverancier van Nederland. Het geld dat de leden inbrengen wordt deels ingezet voor compensatie van hun CO2-uitstoot door aardgasgebruik voor verwarming. Zo is er 20.000 euro gestoken in biogasprojecten in Vietnam en vorig jaar kwam daar 70.000 euro bij voor bosbeschermingsprojecten in Brazilië.

Klatten wil zijn leden, meer nog dan nu gebeurt, stimuleren tot energiebesparing, omdat daar veel (milieu-)winst is te halen. "We willen ook meer aan warmte gaan doen. Er ligt geld op de plank in Den Haag voor warmteprojecten. Daar moet nog een hele slag worden gemaakt. We concentreren ons misschien wat te veel op het opwekken van stroom. Fundamenteel gezien, gebeurt er nu nog te weinig in Nederland. De echte versnelling lukt niet, als wij blijven vasthouden aan de patronen van belasting en subsidies. Je moet burgers handelingsperspectief bieden, bijvoorbeeld met fiscale voordelen."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden