En zo komen we terug bij de oude Drees

De roep om meer eigen verantwoor delijk heid in de sociale zekerheid neemt toe, ook onder sociaal-demo craten. Burgers moeten er niet meer vanuit kunnen gaan dat 'alles wel geregeld is', vindt Frans Leijnse, die gisteren de Drees-leerstoel aanvaardde aan de Universiteit van Amsterdam.

De PvdA'er Leijnse is als onafhankelijk lid in de Sociaal-Economische Raad een van de hoofdrolspelers in de geheime besprekingen die de vakbeweging, werkgevers en kroonleden op dit moment voeren over een ingreep in de WAO. Volgens Leijnse moet daarvoor worden gekeken naar de briljante gedachte die de sociaal-democratische voorman Willem Drees introduceerde met de WAO.

U bepleit een verzorgingsstaat waarin mensen meer eigen verantwoordelijkheid nemen. Zij moeten zich voor meer risico's, zoals arbeidsongeschiktheid, zelf verzekeren, bovenop een minimale staatsuitkering. Waarom is dat nodig?

,,We zitten nu met een systeem dat niet meer voldoet aan de eisen van deze tijd. Toen Drees de verzorgingsstaat opbouwde was die sober en bedoeld voor de bestrijding van armoede. Mensen mochten niet door de bodem zakken. Zo werd dat ook beleefd. Toen mijn moeder voor het eerst AOW kreeg, zei ze: ik heb het nog nooit zo goed gehad.''

,,Probleem is dat in de jaren zestig, met de welvaarts- en loonexplosie, de verzorgingsstaat te voortvarend is uitgebouwd. Ook de middenklasse moest zich erin thuisvoelen. Dus ging het ook om goed onderwijs voor onze kinderen en om een behoorlijke uitkering als iemand ziek was. Maar het economisch draagvlak daarvoor ontbrak. De werkgelegenheid liep terug terwijl de beroepsbevolking snel groeide. Gevolg was dat het beroep op de inkomensvoorzieningen zoals WW en WAO explodeerde.''

,,Ondanks alle heftige discussies zijn we er niet in geslaagd het systeem te versoberen. Eigenlijk hebben we alleen de vetrand eruit gesneden. De koppeling tussen lonen en uitkeringen is in de jaren tachtig losgelaten. De enige echte ingreep is dat de WW-uitkeringen zijn verlaagd van 80 naar 70 procent van het laatstverdiende loon. Maar in de kern staat het stelsel nog overeind.''

,,En nu staan we op een keerpunt. Sinds 1995 dragen voldoende schouders het stelsel. De economie en werkgelegenheid zijn gegroeid, er wordt zoveel premie afgedragen dat er miljardenoverschotten zijn in de sociale fondsen. Er wordt gediscussieerd of zorgverlof, ouderschapsverlof en andere regelingen om arbeid en zorg te combineren, ook onder de sociale zekerheid zouden moeten vallen. Dat zijn immers de nieuwe risico's in het arbeidsbestel. Vraag is nu of we het oude stelsel moeten uitbouwen of de kern van het stelsel moeten veranderen. Ik vind dat het tijd is voor een nieuwe benadering.''

Maar waarom wilt u dan meer eigen verantwoordelijkheid bij burgers leggen?

,,Omdat we nog steeds bezig zijn met mensen zielig en arm te vinden, terwijl ze dat niet altijd zijn. Het stelsel is begonnen als armenzorg. De filosofie was dat de eigen verantwoordelijkheid door omstandigheden tijdelijk was uitgeschakeld. Burgers vonden het logisch dat hun premies voor andermans uitkeringen werden gebruikt want zulke pech (werkloosheid of ziekte) kon hun ook overkomen.''

,,Maar pech en eigen toedoen zijn steeds meer door elkaar gaan lopen. Negentig procent van de mensen die nu gebruik maken van de sociale zekerheid zijn helemaal niet arm, maken eigen keuzes en hebben eigen mogelijkheden, zoals een opleiding of een eigen huis. Maar de huidige sociale regelingen stimuleren die eigen verantwoordelijkheid niet.''

,,Dat geldt bijvoorbeeld ook voor het onderwijs. Zijn we met de publieke bekostiging van het onderwijs niet te ver doorgeschoten in de solidariteit, vraag ik me af. Je subsidiëert ook de mensen die de kosten zelf kunnen opbrengen.''

U zegt dat het huidige stelsel een inactiverende werking heeft. Welke aanwijzingen heeft u daarvoor?

,,Uit cijfers blijkt dat mensen vlak voordat ze worden gekeurd voor de WAO veel vaker weer aan het werk gaan. De oorzaak daarvan is echt niet dat veel ziektes een hersteltijd van precies een jaar hebben. Dat ligt hem in de financiële achteruitgang. Bij de WW is dat precies zo. Vlak voordat de loongerelateerde uitkering stopt, gaat een hele golf mensen aan het werk.''

Maar u zegt in uw oratie zelf dat het onvermijdelijk is dat mensen hun eigen verantwoordelijkheid ontlopen. Dat is de keerzijde van solidariteit.

,,Daarom moeten we ook geen systeem willen dat de grens legt tussen collectieve en eigen verantwoordelijkheid. Dat werkt niet. Kijk naar de controles op samenwonen in de bijstand en de WAO-keuringen. Op papier is de toetsing prachtig geregeld maar in de praktijk komt er niets van terecht. Bovendien lokken dat soort controles verkeerd gedrag uit. Mensen willen voldoen aan de toetsingsnorm of vechten de beslissingen aan.''

,,Daarom zie ik ook helemaal niets in het advies van de commissie-Donner om voortaan alleen WAO te geven aan volledig en duurzaam arbeidsongeschikten. Het Centraal Planbureau heeft ook berekend dat zo'n regeling opnieuw een aanzuigende werking heeft. Mensen zullen proberen om toch onder die regeling te vallen.''

Maar waar wilt u de grens tussen collectieve en individuele verantwoordelijkheid dan leggen?

,,Ik ga ervan uit dat die grens dus niet te leggen valt. We moeten juist accepteren dat de situatie waarin iemand zit altijd een mengeling van een extern risico en iemands eigen toedoen is. En zo komen we terug bij de oude Drees. Want die had bij de opbouw van de oudedagsvoorzieningen een belangrijke gedachte. Niet alleen de staat was verantwoordelijk, vond hij. Naast de staatspensioenen die via het omslagstelsel werden gefinancierd (draagt elkanders lasten) moesten er ook bedrijfspensioenen komen. Daarop konden mensen hun eigen, gegarandeerde aanspraak maken. Geen systeem blijkt beter bestand tegen de conjunctuur en vergrijzing. De pensioenen zijn ook altijd op peil gebleven. En zo langzamerhand is de AOW voor de meeste Nederlanders slechts de bodem in hun pensioenuitkering. Die gedachte van de combinatie van een collectief deel en een eigen potje moeten we ook toepassen op andere regelingen, zoals de WAO en WW.''

,,De economische situatie om kapitaal voor zo'n systeem op te bouwen is nu ideaal. Er zit een overschot van 20 miljard aan premiegeld in de sociale fondsen. Als je deze gouden kans pakt, heb je over tien jaar een veel conjunctuurbestendiger systeem.''

U pleit, net als een aantal economen binnen de Ser, voor een soort cappuccino-model. De staat zorgt voor het minimum, daarbovenop spreken werkgevers en vakbonden in de cao een verzekering af. En daarbovenop kan iemand zich nog individueel bijverzekeren?

,,Nu is het zo dat je premie betaalt ongeacht of je aanspraak op maakt op bijvoorbeeld WW of WAO. Als je voor een gedeelte zelf kunt sparen, kun je zelf bepalen of en waarvoor je je gespaarde premies inzet. Denk aan een jaar studeren, zorgverlof of een sabbatical year. Zo kun je zelf variëren. Iemand die arbeidsongeschikt raakt, kan zijn inkomen optrekken van 70 naar 80 procent van zijn laatstverdiende loon. Maar hij kan ook zeggen: ik verwacht dat dit kort gaat duren, ik wil maar 60 procent. Dan houdt diegene geld over om andere keuzes te financieren. Je kunt zelfs een kredietfaciliteit inbouwen voor dertigers die in hun dure periode zitten: huis, kinderen. Later kunnen ze dat dan terugbetalen. Dit systeem stimuleert veel meer de eigen verantwoordelijkheid van mensen.''

Hoe ga je om met jongeren die al hun geld opsouperen en niks meer hebben als ze arbeidsongeschikt raken?

,,Dat moeten we allemaal uitwerken. Misschien vergt dat wel een verplichting in de cao dat ze in het begin van hun loopbaan veel premie opbouwen.''

Hoeveel verzekeringen moet je in uw model afsluiten om op het huidige uitkeringsniveau te komen?

,,Dat vergt een bedrijfstak- of cao-regeling bovenop de uitkering van de overheid. Als iemand zichzelf particulier bijverzekert komt hij dus, net als nu, boven het huidige niveau uit.''

Dat betekent dus een versobering van de uitkeringen.

,,Nee, ik ben tegen versobering van de uitkeringen. De WAO-uitkering moet zelfs omhoog. Het betekent alleen dat je de financieringsvorm verandert. Een deel door de overheid, een deel via cao's.''

Wat doet u met mensen die niet onder een cao vallen of zichzelf niet kunnen bijverzekeren?

,,Daarvoor moet je, net als nu, een oplossing bedenken. Denk aan de vangnetregeling in de Ziektewet. Bovendien moeten er afspraken komen met verzekeraars dat ze geen mensen mogen weigeren. Bedenk dat we de witte vlekken in de pensioenregelingen ook hebben opgelost. Bijna iedereen valt nu onder een pensioenregeling.''

U legt wel weer veel macht bij de sociale partners.

,,Ja maar ik wijs nogmaals naar de pensioenen. Dat hebben die vermale dijde werkgevers en werknemers toch maar mooi geregeld in hun zogenaamd stroperige poldermodel.''

Maar de geloofwaardigheid die sociale partners hebben op het gebied van pensioenen, hebben ze niet als het gaat om de WAO. Niet voor niets is er een parlementaire enquête geweest naar hun rol in de onstuitbare groei van de WAO.

,,Alsjeblieft niet weer dat verhaal dat alleen werkgevers en werknemers daarvoor verantwoordelijk waren. Die analyse is veel te simpel. We zaten ook met een grote werkloosheid en slechte economische situatie.''

Uw model is ideologisch altijd een brug te ver geweest voor de PvdA. Vindt u dat terecht?

,,Partijen die zeer voor de solidariteit opkomen, ontwikkelen een blinde vlek voor de keerzijde, namelijk de geringe eigen verantwoordelijkheid. De discussie is binnen de PvdA altijd moeilijk geweest omdat eigen verantwoordelijkheid altijd is vertaald in het verlagen van de uitkeringen. Dan 1Het interview: Abdellatif Cherribi

Na zeven jaar in de gemeenteraad houdt PvA'er Abdellatif Cherribi (35) het voor gezien. Hij had graag wethouder willen worden, maar verloor de strijd van Bea Irik. 'Niemand moet wethouder worden omdat hij of zij migrant is. Het gaat om bekwaamheid en politieke ervaring, en die meende ik te hebben.' ,,We zijn al te ver gegaan in de kloof daartussen. Er is nu al zoveel private welvaart dat de publieke welvaart niet verder moet worden uitgekleed. Dan stappen draagkrachtige mensen uit het systeem. Het wordt hoog tijd dat we gaan investeren in de duurzaamheid van het stelsel.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden