En ze praten over Marx, moedermelk en seks

'De groep' van de Amerikaanse schrijfster Mary McCarthy zorgde een halve eeuw geleden voor ontzetting in Amerika, want hij ging over alle aspecten van het vrouwenleven, ook de onuitspreekbare. De roman komt nu in een nieuwe Nederlandse vertaling uit. Julie Phillips: "Een beter moment kun je daarvoor niet bedenken."

Het bekendste hoofdstuk van Mary McCarthy's roman 'De groep' (1963) gaat over een jonge vrouw van goede komaf en een voorbehoedmiddel. Dottie heeft net met opzet haar maagdelijkheid verloren aan Dick, een drankzuchtige kunstenaar van wie ze niet houdt.

Ze heeft de nacht doorgebracht met het uitpluizen van de seksetiquette - hoe kleed je je uit, hoe breng je het ontbijt ter sprake, hoe kom je beschaafd klaar?

Juist op het moment dat ze vertrekt, zegt Dick dat ze zich een pessarium moet laten aanmeten. Weer zo'n kwestie van gedragscodes: betekent dit dat hij haar vaker wil ontmoeten? Ja, zegt Harald, de echtgenoot van Dottie's vriendin Kay, dat wijst op enige toewijding. "Een man van eer zadelt een meisje niet op met de dokterskosten en de rekening voor het pessarium plus glijmiddel en irrigator, als hij niet van plan is vaak genoeg met haar naar bed te gaan om de investering terug te verdienen."

Dus stapt Dottie monter naar een vrouwelijke arts, een vroege voorvechtster van het gedogen van geboortebeperking. Dottie heeft het gevoel dat ze in de nabijheid verkeert van een heldin van de vrouwelijke seksualiteit. "Haar te horen spreken over haar levenslange missie was een eer, iets als het aanraken van een profetenmantel."

Maar in werkelijkheid was het doktersbezoek even ongemakkelijk en beschamend als Dottie's 'defloratie'. Ze brengt met veel gedoe het ¿ uit Nederland afkomstige ¿ anticonceptivum in. "Hoewel ze normaal gesproken erg handig was, raakte ze van streek doordat de arts en de verpleegster haar op de vingers keken, vorsend en onpersoonlijk als de rubberen handschoen van de dokter. Toen ze het pessarium probeerde dubbel te vouwen, sprong het ding - dat onder het glijmiddel zat - uit haar hand en vloog door de kamer." Ten slotte gooit ze - gegeneerd om alles én aan de dijk gezet door Dick - de spullen onder een bankje in het park en trekt weer bij haar moeder in Boston in.

De universele thema's zijn zonneklaar: zelfbedrog, verlies van onschuld, klasseverschillen (arme vrouwen zijn de 'echte' patiënten van de dokter), heldhaftigheid en teleurstelling. Maar toen 'De groep' uitkwam, in het tijdperk waarin ook de televisieserie 'Mad Men' speelt, waren de lezers er vooral door ontzet.

McCarthy was toen vijftig, en genoot grote faam als een van de scherpzinnigste publicisten van de Verenigde Staten. Haar brille en superieure stijl maakten haar alom gerespecteerd - het was de tijd dat vrouwen nog nauwelijks konden doordringen tot de literaire top. 'De groep' was grappig, zeker, maar waarom moest McCarthy zich in hemelsnaam bevuilen met de platste aspecten van de vrouwelijke ervaring? Was dit nou het schoonste wat vrouwenliteratuur vermocht?

De lezers vráten het. 'De groep' stond twee jaar in de bestsellerlijsten. Dezelfde vrouwen die in de vroege jaren zestig 'De mystieke vrouw' (Betty Friedan) en 'Het gouden boek' (Doris Lessing) verslonden, herkenden zichzelf in McCarthy's jonge, hoogopgeleide vrouwen die worstelden met het inrichten van hun leven. Veel intellectuele vrienden van McCarthy schaamden zich ervoor. 'The Group' bracht haar roem - en verwoestte bijna haar carrière.

De laatste jaren krijgt 'De groep' een tweede leven. Het beïnvloedt een nieuwe generatie auteurs die openhartig over vrouwelijke seksualiteit schrijven. Bij het schrijven van 'Sex and the City', het moderne handboek voor seks-etiquette, deed Candace Bushnell inspiratie op bij McCarthy. Bushnell schreef het voorwoord bij de Britse heruitgave van 'The Group' door de feministische uitgever Virago (in de VS is het boek steeds weer herdrukt). McCarthy had volgens haar alle thema's die moderne vrouwen bezighouden, voorzien. "Seks voor het huwelijk, waardeloze mannen, loopbaan versus gezin - het staat er allemaal in."

De Britse heruitgave heeft nu ook een nieuwe Nederlandse vertaling opgeleverd, en je kunt je geen beter moment voorstellen. Deze zeurende, onthutsende en pijnlijk eerlijke roman gaat als geen ander boek in op de vraag die de Nederlandse literaire wereld zich maar blíjft stellen: waar moeten vrouwen over schrijven?

'The Group' begint met een trouwerij in 1933 en eindigt zeven jaar later met een begrafenis. In de tussentijd wordt het verhaal verteld van acht personen, net afgestudeerd aan vrouwenuniversiteit Vassar. Vrouwen kregen in Amerika veel eerder toegang tot universiteiten dan in Nederland (Vassar is opgericht in 1861), maar lange tijd hadden jonge vrouwen uit de betere klasse na vier jaar studeren geen helder toekomstbeeld voor ogen. De acht vrouwen die McCarthy portretteert, zijn gebaseerd op haar studiegenotes (en in hoge mate op haarzelf). Ze betreden de wereld van carrière en huwelijk met hoge idealen en vol talent - maar volslagen onvoorbereid op de harde realiteit. Zo is daar Kay, die met een alcoholistische, rokkenjagende toneelschrijver trouwt omdat zij denkt dat hij een genie is. En dan hebben we Libby, wier eerste baan zoals bij meer jonge vrouwen mislukt omdat ze het allemaal te goed wil doen. Priss trouwt met een kinderarts en laat zich helemaal beïnvloeden door zijn onrealistische opvoedingstheoriën.

McCarthy kijkt afwisselend naar iedere vrouw en vermengt hun verhalen en zorgen in een bijna soapachtig brouwsel. Misschien omdat verwarring het overkoepelende thema is, komen er wel heel veel individuele thema's aan bod. Mannelijke impotentie, het vrouwelijk orgasme en huiselijk geweld zijn vermengd met zindelijkheidstraining, borstvoeding, belabberde huishouding en de recepten voor hors d' oeuvres.

Een bezwaar tegen 'De groep' is dat McCarthy zo tot vervelens toe geobsedeerd is door de materiële bezittingen van de vrouwen. Ze denken na over kleding, maken zich druk over huwelijkscadeau's, richten appartementen in, dragen bont. (Op het omslag van de Britse uitgave staat een vrouw in een luipaardjas, een detail dat van de verder bijna identieke Nederlandse versie verwijderd is.) Toen ik het boek voor het eerst probeerde te lezen was ik ergens in de twintig. Ik kwam er niet doorheen: ik vond deze vrouwen uit de hogere kringen, met hun leeghoofdige materialisme, onuitstaanbaar.

Tegelijkertijd was het ook heel erg politiek. De personages lezen Marx, discussiëren over de Sovjet-Unie, of het probleem van huisvesting van de armen. Ze onderscheiden zich door hun politieke opvattingen: de goedhartige Polly komt er pas achter dat haar vriend Gus niet deugt als ze een meningsverschil krijgen over de Grote Zuivering in Rusland (hij staat achter Stalin, terwijl Polly, net als McCarthy zelf, Trotskist is).

Een van de punten die McCarthy met 'De groep' wil maken is hoe kwetsbaar de vrouwen zijn. De universiteit heeft ze niet kunnen voorbereiden op de grote sociale veranderingen die op komst zijn: de economische crisis, oorlog, het verdwijnen van oude elites, de emancipatie van de zwarten. McCarthy's vriend Robert Lowell, die dit aspect van 'De groep' begreep, zei dat zijn generatie bestond uit "onwetende, betrouwbare machientjes, gemaakt om gras te maaien, maar ineens ingezet om paden te banen in de wildernis".

Je kunt McCarthy's boek bijna als een sociaal-realistische roman lezen, zoals 'De druiven der gramschap' van John Steinbeck - maar in plaats van de levensomstandigheden van arbeidsmigranten, beschreef McCarthy de zaken waar vrouwen mee worstelden. Om vrouwenliteratuur te begrijpen, lijkt ze te willen zeggen, moet je inzicht hebben in de fysieke condities van die vrouwenlevens. Alleen als je snapt waaróm Kay een hekel had aan het huwelijkscadeau van Dottie, en waaróm Norine Schmittlapp in haar woonkamer een door motten aangevreten ijsbeervel had liggen, heb je een algemeen referentiekader om de verlangens van vrouwen te doorgronden.

Tegelijkertijd doet ze voor vrouwen wat Roth en Updike voor mannen deden. 'Het gouden boek' en 'De mystieke vrouw' hebben wellicht de intellectuele ontevredenheid van hoogopgeleide vrouwen blootgelegd. Maar 'de groep' opent het hele domein van de vrouwelijke seksualiteit en maakt die bespreekbaar. En mocht die intiemste belevenis van vrouwen glibberiger en ongrijpbaarder zijn dan die van mannen, bedekt met een dunne, maar wel waarneembare laag moedermelk, babypoep en langzaam opdrogend sperma, dan moeten schrijvers en lezers daar maar rekening mee houden.

'De groep' heeft deuren geopend voor vrouwelijke schrijvers. Vijftig jaar na dato weten we nog steeds niet wat zich achter al die deuren bevindt. De inzichten van McCarthy zelf zijn te verpletterend - en haar stijl is te goed - om haar tot de geruststellende herkenbaarheid van de chick lit te rekenen. Maar haar preoccuptatie met kleren, huizen, eten en drinken kan leiden naar de comfortabele kitsch van 'Sex and the City' of 'Het dagboek van Bridget Jones'.

Chick lit is de literatuur van de verworvenheden van jonge vrouwen: werk, seks voor het huwelijk en een besteedbaar inkomen. Maar daar is de zelfspot over het geheel genomen vooral troostend, niet subversief. Eén verklaring voor de populariteit van iemand als Sarah Palin is dat zij in wezen een chick lit-personage is: andere vrouwen kunnen zich identificeren met haar middelmatigheid en haar fouten. Zelfs McCarthy (die geen spaan van Palin heel zou laten) zwelgt iets te veel in haar voorliefde voor het vrouwelijk falen.

Een andere categorie schrijvers blijft zoeken naar het drama binnen vier muren. Lionel Shriver en Rachel Cusk ('Arlington Park') onderzoeken het onderdrukkende karakter van familiebanden. 'In the Cut' van Susanna Moore richt zich op de meer duistere kanten van de vrouwelijke seksualiteit. 'Beminde' en 'Een daad van barmhartigheid' van Toni Morrison zijn romans waar de thematiek van ras en politiek op het meest intieme niveau is uitgewerkt. Hier is de dramatiek van het vrouwen/gezinsleven vooral door schijfsters als Renate Dorrestein, Kristien Hemmerechts en Monika van Paemel beschreven.

Een ander aspect waar vrouwen nog steeds mee bezig zijn is om grotere dromen te dromen, om in een ambitieuze stijl te schrijven, om op te houden zich te wentelen in de comfortabele ellende van de huiselijkheid. Deze mogelijkheden hebben vrouwelijke schrijvers nog niet tot het uiterste onderzocht. Al kan McCarthy in deze niet langer onze gids zijn, ze geeft ons in ieder geval een nuttig advies. In de literatuur duurt eerlijkheid het langst, hoe ongemakkelijk ook.

Julie Phillips is schrijfster en recensent van deze krant. In SPUI25 in Amsterdam vinden aanstaande dinsdag (21/6, 17-19u) een lezing en discussie plaats over 'De groep' van Mary McCarthy. www.spui25.nl. 'De Groep' is verschenen bij uitgeverij de Arbeiderspers, Amsterdam, ISBN 9789029576000, € 19,95.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden