En weer duikt religie op in campagne VS

Twee soorten schijnen er te zijn: presidenten die een diep geloof vaag verwoorden en presidenten die een vaag geloof met verve uitdragen. De vier hoofdrolspelers in de huidige campagne, de Democraten Gore en Lieberman en de Republikeinen Bush en Cheney, dragen volop materiaal aan, maar ingedeeld zijn ze nog niet.

Bert van Panhuis

Het was afgelopen week bij de Oprah Winfrey Show en George W. Bush stond in het middelpunt van de belangstelling. ,,Waar bent u zeker van?'', was een van de vragen van Oprah, waarop snel een antwoord wordt verwacht. Bush: ,,Dat God bestaat.'' En hij trok weer zijn inmiddels beruchte grijns.

Net nu 'het geloof' weer even uit de schijnwerpers van de presidentsverkiezingen leek verdwenen, bracht de Republikeinse kandidaat voor het Witte Huis het daar weer terug. En het ligt voor de hand dat naarmate 7 november, de dag van de verkiezingen, dichterbij komt, een van de vier kandidaten zijn geloofsovertuiging weer ter sprake zal brengen. Al blijft het oppassen, want een onderzoek van het Pew Center in Washington heeft zojuist vastgesteld dat zeventig procent van de kiezers het weliswaar waardeert dat een kandidaat een duidelijke geloofsovertuiging heeft, maar dat vijftig procent meent dat hij er niet mee te koop moet lopen.

De laatste keer dat het geloof een belangrijke rol speelde bij de presidentsverkiezingen was in 1960. De rooms-katholiek John F. Kennedy maakte een grote kans die verkiezingen te winnen en een aantal zuidelijke baptistische leiders vroeg zich hardop af of daarmee de Verenigde Staten niet op een presenteerblaadje aan Rome zou worden aangeboden. Kennedy voelde zich verplicht te verklaren dat hij geloof en presidentschap strikt scheidde en dat zijn loyaliteit jegens de VS op de eerste plaats zou staan. Wat zijn vice-president en latere leider van Amerika geloofde speelde geen enkele rol; voor de baptisten was het kennelijk belangrijker dat hij een zuiderling was dan een vrijzinnig-protestant, die het eigenlijk wel geloofde.

Over het algemeen geldt de stelregel dat een presidentskandidaat uit het zuiden van de VS eerder geneigd is zijn geloof uit te dragen dan een Witte Huis-gegadigde uit het noorden. Zuiderlingen behoren doorgaans tot de baptisten of de methodisten (en in de toekomst mogelijk tot de snelgroeiende pinkstergemeenten) en alledrie kerkgenootschappen hebben een stevige zendingsdrang. Noordelijken behoren -naast het rooms-katholicisme-vaker tot de episcopalen, de lutheranen of de presbyterianen, en in die kring schroomt men het evangeliseren en wordt geloof vaak als privé beschouwd of in elk geval niet iets wat je anderen opdringt.

De presbyteriaan Ronald Reagan en de episcopaal George Bush zijn tijdens hun presidentschap zelden in een kerkportaal gefilmd -Reagan kwam nauwelijks in de kerk- maar met Bill Clinton kwam daar verandering in. Sinds het begin van 1993 staan er vrijwel iedere zondag cameraploegen bij Washingtons Foundry United Methodist Church, waar de (baptistische) president voorzien van liedboek naar binnen stapt, al dan niet vergezeld van zijn (methodistische) Hillary. Godsdienstsocioloog William Miller heeft -met Kennedy en zijn voorganger Dwight Eisenhower als voorbeelden- de presidenten van de VS ooit in twee categorieën ingedeeld: degenen die een diep geloof vaag uitdragen (Kennedy) en degenen die een vaag geloof met overtuiging uitdragen (Eisenhower).

Begin dit jaar is het geloof weer een rol gaan spelen in de presidentsverkiezingen, allereerst in de Republikeinse voorronden. Er waren nog een stuk of acht kandidaten in de race, onder wie de streng katholieke Alan Keyes en de mormoonse lekenpredikant Orrin Hatch. Op de vraag 'Wie is uw belangrijkste filosoof?' antwoordde koploper George W. Bush zonder aarzelen 'Jezus Christus'. Waarop een van de anderen de kanttekening maakte dat voor de gelovig christen Bush Jezus toch hopelijk meer was dan een filosoof. Even later gooide de Democratische koploper Al Gore zijn geloof in het strijdtoneel met de onthulling dat hij bij iedere beslissing het WZJD-principe toepaste: Wat Zou Jezus Doen.

Ironisch genoeg is de geloofskwestie pas echt een onderwerp van discussie geworden met het aantreden van Joe Lieberman als running mate van Gore. Tijdens zijn eerste optreden als vice-presidentskandidaat citeerde de senator meermalen uit de bijbelboeken Kronieken en hij hanteerde vrijmoedig de naam van God. Wat te doen, was de vraag voor de critici. Het te pas en te onpas leuren met het geloof door religieus rechts was door hen dikwijls aan de kaak gesteld als opdringerig en bekeringsijver(ig). Nu een orthodoxe Jood zijn geloof zo uitbundig uitdroeg, moest dat positief of negatief worden beoordeeld?

Gelukkig voor de sceptici kwam de reactie uit onverdachte, Joodse hoek. Abe Foxman van de organisatie Anti-Defamation League twijfelde niet aan Liebermans oprechtheid maar meende wel dat hij te ver ging in zijn uitlatingen. Twee uitspraken zijn Lieberman voor de voeten geworpen als 'te sterk': zijn aanhalen van George Washingtons opmerking dat geloof en moraal onlosmakelijk met elkaar zijn verbonden (Dus een ongelovige is per definitie immoreel of amoreel en een godsdienstig iemand moreel hoogstaand?) en zijn stelling dat de VS door God zijn uitverkoren om als voorbeeld te dienen voor de rest van de wereld. Washington Post-columnist Richard Nixon haalde tal van kwesties aan waar de VS een voorbeeld konden nemen aan minder godsvruchtige landen. De laatste weken is Lieberman zwijgzaam over zijn geloof.

Stephen Carter, hoogleraar rechten aan de Yale-universiteit en schrijver van het binnenkort verschijnende boek 'Gods naam ijdel gebruikt' stelde onlangs: ,,Als politici de Bijbel gebruiken als een uitsprakenboek, waarbij ze een tekst zoeken die past bij een zaak in plaats van andersom, maken ze zich schuldig aan schijnheiligheid. Als politici te koop lopen met hun vroomheid om stemmen te winnen zondigen ze tegen het derde gebod (Gij zult de naam van de Here uw God niet ijdel gebruiken). Voor hen die echt geloven zijn zulke zonden tegen Gods woord vele malen erger dan het kwetsen van mensen die huiveren van dat publieke geleur met geloof.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden