En toen... ...voerde men de slager naar de slachtbank

Vandaag precies vijftig jaar geleden bezegelde Lavrenti Pavlovitsj Beria (54) zijn lot. Tijdens een zitting van het Politbureau, hoogste orgaan van de communistische partij in de toenmalige Sovjet-Unie, liet de minister van binnenlandse zaken zijn negen collega's terloops weten dat hij ze in de gaten hield.

Dictator Josef Stalin was ruim vier maanden dood. Hij was degene geweest die Beria in 1938 had benoemd tot hoofd van de geheime politie NKVD, omgedoopt tot MVD, de latere KGB. Als zodanig droeg Beria directe verantwoordelijkheid voor het slot van de in 1936 begonnen zuiveringsgolf, die drie jaar duurde en aan miljoenen onschuldigen het leven kostte. Ook de arrestaties en executies tijdens en na de Tweede Wereldoorlog waren zijn werk. Een dreigende hint uit de mond van deze kille, pedante, meedogenloze, maar intelligente man was zelfs voor zijn collega's in het Politbureau niet iets om je schouders over op te halen.

De twee die dit vooral beseften waren Nikita Chroesjtsjov en Georgi Malenkov, respectievelijk partijsecretaris en premier. Beiden streefden, net als Beria, naar de absolute macht. Ze ervoeren de eigengereide, liberale hervormingen die de MVD-chef na Stalins dood (5 maart 1953) begon door te voeren als directe concurrentie. Beria begon zich steeds meer als primus inter pares te gedragen.

Ze sloten een monsterverbond om Beria uit de weg te ruimen, onder het motto 'liquideren wij hem niet, dan liquideert hij ons'. Ze haalden de andere leden van het Politbureau er toe over zich bij hen aan te sluiten. Men kreeg Moskalenko, hoofd luchtverdediging van Moskou, zover dat deze erin toestemde, samen met andere opperofficieren, Beria te arresteren. Leger en luchtmacht waren verbitterd over recente zuiveringen die de MVD-chef onder het hogere officierskorps had laten uitvoeren.

De samenzweerders kozen 26 juni tot dag van de waarheid. Tegen de middag arriveerden alle leden en kandidaatleden voor een zitting van het Politbueau, volgens de agenda in verband met de opstand in de DDR die amper een week tevoren was neergeslagen. Beria stapte, als gewoonlijk, als laatste binnen. Hij knikte stijfjes naar de collega's, legde zijn eeuwige leren aktetas voor zich op tafel en wendde zich tot Malenkov, die, gezeten achter de voorzitterstafel, zat te schrijven: ,,Georgi Maksimilojanovitsj, we moeten direct iets ondernemen tegen wat er in Berlijn is gebeurd!''. Zonder op te kijken antwoordde Malenkov: ,,Lavrenti Pavlovitsj, ik zal de vergadering dadelijk openen. Dat punt staat op de agenda, u krijgt straks de kans.'' Beria's gezicht drukte verbazing uit over Malenkovs gedrag, maar hij zweeg. Het kwam niet bij hem op dat dit in zijn ogen middelmatige gezelschap het zou wagen hem af te zetten. Die onderschatting werd hem fataal.

De vergadering begon om klokslag twaalf. Toen de MVD-chef het woord wilde nemen onderbrak Malenkov hem en stelde voor eerst 'het geval-Beria' te bespreken. Chroesjtsjov, die dit idee direct steunde, herinnerde zich later: ,,Beria, die naast me zat, werd nerveus. Hij greep mijn hand, drukte die vriendelijk en fluisterde half vertrouwelijk: 'Wat heb je toch Nikita? Welke duivel is in jou gevaren! Wat zijn dat voor grappen.' Ik duwde zijn hand weg en zei hardop: 'Luister, nu ga je het horen!'''.

Vervolgens beschuldigde hij Beria ervan dat deze voor de Britten had gewerkt, geen communist was, maar een pure carrièrejager. Zijn kritiek werd gevolgd door die van andere leden van het Politbureau. Als laatste sprak Anastas Mikojan, evenals Beria afkomstig uit Georgië: ,,Ik weet zeker dat deze kameraadschappelijke, bolsjewistische kritiek kameraad Beria zal helpen zijn fouten goed te maken en de nodige lessen te trekken Samen met u ben ik er vast van overtuigd dat hij ons in ons collectief leiderschap met nog meer toewijding ter zijde zal staan. Daarom stel ik voor verder te gaan met het volgende punt van de agenda.''

Chroesjtsjov: ,,Een ogenblik was er twijfel en verwarring. Wat nu? Ik sprong naar de voorzitterstafel en drukte op het reservebelletje.'' Dat was het afgesproken signaal voor het in een zijvertrek wachtende arrestatieteam, onder wie Leonid Brezjnev die op zijn beurt Chroesjtsjov ten val zou brengen. Maar Beria gaf zich niet zo maar gewonnen. Hij stond op, kuchte even, zette zijn pince-nez op de neus, plaatste de handen op tafel en wilde aan zijn repliek beginnen.

Opeens zwaaide er een zijdeur open en snelde een groepje generaals en maarschalken de zaal in. Allen hadden een revolver in de hand, sommigen droegen zelfs een pistoolmitrailleur. Ze werden aangevoerd door maarschalk en oorlogsheld Zjoekov. Hij sommeerde Beria de handen omhoog te steken. De MVD-er greep naar zijn tas, maar Chroesjtsjov die bang was dat er een pistool in zat, pakte snel zijn arm vast.

Vervolgens zei Malenkov tegen Moskalenko, die de loop van zijn mitrailleur in Beria's rug drukte: ,,Als voorzitter van de ministerraad van de Sovjet-Unie geef ik u het bevel Lavrenti Beria te arresteren en hem over te leveren aan de bevoegde onderzoeksinstanties''. Volgens Chroesjtsjov zag de MVD-chef ,,groen en scheet hij letterlijk in zijn broek van angst ''.

Men voerde Beria af, schoof hem in een gereedstaande militaire wagen, smeet een tapijt over hem heen en reed richting gevangenis.

Nog diezelfde dag namen eenheden van de Taman-divisie -ze zou in 1991 Jeltsin helpen de anti-Gorbatsjovputsch van 1991 neer te slaan- posities in binnen het centrum van Moskou. De medewerkers van Beria werden gearresteerd. Zelf kwam hij voor een geheim tribunaal dat hem ter dood veroordeelde. Op 23 december volgde zijn executie.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden