En toen ... ... schiep Atatürk een moderne, seculiere staat

Doe je best om lang te leven”, ,,Dat zei een vriend ooit tegen hem, ,,de dag na je dood slaan ze al je standbeelden stuk.” Heel erg oud is Atatürk niet geworden. Hij stierf op 10 november 1938, nog geen zestig jaar oud.

Maar nog altijd is er nauwelijks een Turk die zijn beeltenis durft te besmeuren. Zelfs de komst van een regering geleid door een man die ooit als moslimextremist werd weggezet, heeft aan de verering van de grondlegger van het moderne, seculiere Turkije geen einde gemaakt.

Als Mustafa wordt hij in 1880 of 1881 (dat is niet helemaal duidelijk) geboren in een Turkssprekende moslimfamilie in Thessaloniki, het noorden van het Ottomaanse Rijk. Het sultanaat - dat ooit de hele Balkan omvatte, veruit het grootste deel van de Arabische wereld en stukken Oekraïne en Kaukasus en als gevolg daarvan een zeer gemêleerde bevolking had - is aan het afbrokkelen. Buitenlandse vijanden betwisten de grenzen, intern is het onrustig. Door het uit WestEuropa overgewaaide idee van de natiestaat gingen allerlei volken (Grieken, Serviërs, Armeniërs) de strijd aan voor een eigen staat.

Als militair probeert Mustafa, die zich dan al met Kemal (de voortreffelijke) van een tweede naam heeft voorzien, de voortgaande inkrimping een halt toe te roepen. Hij maakt naam als hij in 1915 bij de verdediging van de Dardanellen de Geallieerden een zwa-re nederlaag toebrengt bij Gallipoli. Maar uiteindelijk komt het Ottomaanse Rijk, als bondgenoot van de Duitsers, als verliezer uit de strijd.

In de jaren daarna doen Grieken, Fransen, Engelsen, Russen hun best van het sultanaat niets over te laten. Kemal weet zich op te werken tot de leider van het Turkse verzet en de aanvallers de zee in te drijven. In 1923 roept hij de republiek Turkije uit, met hemzelf als president. Via het Verdrag van Lausanne krijgt het land de grenzen die het nu nog altijd heeft.

Na Europa te hebben verslagen, begint Kemal aan een grootscheepse imitatie van datzelfde Europa, voor hem hét voorbeeld van moderniteit en welvaart. ,,Als ik de macht en de autoriteit heb, verander ik het sociale leven in één klap”, had hij in 1917 al gezegd toen hij in een Tsjechisch kuuroord herstelde van nierproblemen. Hij houdt woord. In de daarop volgende vijftien jaren dwingt hij, met groot ongeduld en een tomeloze energie, op grote schaal hervormingen af.

Dat betekent in de eerste plaats het terugdringen van de rol van de godsdienst, c.q. de islam. Een nieuwe grondwet voorziet in een strikte scheiding van godsdienst en staat. De islam, door Kemal beschouwd als een belangrijke factor in het verval van het Ottomaanse Rijk, komt onder strikte controle te staan. Imams worden voortaan door de staat opgeleid en doorgelicht voordat ze aan het werk mogen. Kemal begint een kruistocht tegen fez en sluier, voor hem traditionele islamitische symbolen. ,,Als we een beschaafd volk willen zijn, moeten we beschaafde, internationale kleding dragen. De fez is het teken van onwetendheid.”

Een nieuw burgerlijk wetboek geeft man en vrouw gelijke rechten. Kemal voert het latijns schrift in - hij trekt zelf met bord en krijt de dorpen in - en de christelijke jaartelling. In 1934 verordonneert hij dat alle Turken een achternaam krijgen. Zelf kiest hij voor Atatürk, vader der Turken.

Een democratisch, Europees staatsbestel is zijn uiteindelijk doel. Maar waar in het westen de middenklasse een belangrijke aanjager van verande-ringen is, ontbreekt deze in Turkije nagenoeg: met de Griekse en Armeense christenen is ze begin jaren twintig verdwenen. Democratie is in Turkije dan ook vooral een elite-project, dat geen tegenspraak duldt. Als er in de jaren dertig kritiek komt op zijn eenpartijstaat, roep Atatürk zijn eigen oppositie in het leven. Hij trekt zelf de leden aan voor deze Vrije Partij. Maar als die het onverwacht goed doet bij lokale verkiezingen wordt het experiment al heel rap weer beëindigd.

Atatürk is een zeer autoritair man en lijkt, meer dan hij wellicht ooit zelf heeft beseft, op een Ottomaanse sultan. Dat geldt voor zijn openbare leven en zijn privé-bestaan. Officieel propageert hij de gelijkheid van man en vrouw, in huis kan hij dat maar slecht velen. Hij trouwt met de dochter van een rijke koopman, maar dat duurt niet lang. ,,Als een echtgenoot een politieke missie heeft, moet de vrouw beseffen dat haar positie delicaat is”, zo zei hij eens tegen een Italiaanse beeldhouwer, ,,mijn vrouw begreep dat niet, daarom moesten we uiteen.” Volgens een van zijn biografen noemde Atatürk 'beschikbaarheid' als de eigenschap die hij het meest bewonderde in een vrouw.

Hoewel gewend aan autoritair bestuur rijst er geregeld toch verzet onder de bevolking. Dat verzet centreert zich - niet uitsluitend, maar wel regelmatig - juist rond datgene wat Atatürk naar de marge van de samenleving wil drukken: de islam. Wat vervolgens de elite weer bevestigt in haar idee dat het volk misschien ooit, maar niet nu al rijp is voor de 'echte' democratie. Dat zou slechts leiden tot een land waar de islamitische wet zou worden ingevoerd, een land dus dat op geen enkele wijze zou voldoen aan Atatürks idealen.

De frictie tussen democratisering en modernisering is Turkije lang na de dood van Atatürk parten blijven spelen. De EU heeft nu, volgens sommigen, een unieke kans te helpen die tegenstelling op te heffen: door Ankara op 17 december eindelijk een datum voor toetredingsonderhandelingen te verschaffen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden