En toen .... ... rookten we met full speed verder

De jaren vijftig... ach, het was de tijd dat de tabaksindustrie nog schalks kon adverteren in kranten. Stivoro bestond nog niet, van actieve niet-rokers had nog niemand gehoord. De sigarettenfabrikanten konden zich veroorloven met een kwinkslag weifelende rokers over de drempel van oud en nieuw te trekken.

Vijftig jaar geleden stonden er rond de jaarwisseling vrijwel dagelijks tabaksadvertenties in de krant. Doorgaans werden ze afgedrukt op de duurdere plekken als 'ingezonden mededeling' op de redactiepagina's. Het mocht wat kosten.

De aardigste stond in Trouw van 29 december 1954, van het allang verdwenen merk Full Speed. De advertentietekst was kennelijk gemaakt voor de rokers die overwogen om op 1 januari te gaan stoppen: 'Even stoppen... en met Full Speed verder!' Voor 75 oude centen kocht je een 'goeie Virginia die iedereen pakt' en je kreeg er 'zeldzaam fraaie auto-reproducties voor de liefhebbers' bij.

Op 1 januari 1955 wenste een sigarenfabrikant de Trouw-lezer 'een gelukkig nieuwjaar met een volmaakte KaVeeWee sigaar'. Niemeyer in Groningen prees die dag in een advertentie Roxy aan: 'Luidt met Roxy het oude jaar uit, het nieuwe jaar in!' Een karaktervolle sigaret voor karaktervolle mensen, aldus de fabrikant.

Hoeveel Nederlanders er in 1955 rookten is niet precies bekend. De roker wordt pas sinds 1958 geregistreerd. In dat jaar rookten van de 11 miljoen Nederlanders liefst 90 procent van de mannen en 29 procent van de vrouwen. De percentages in 1958 zullen niet veel hebben afgeweken van die in 1955. Roken was de norm.

Dit jaar roken er van de ruim 16 miljoen Nederlanders nog 30 procent van de mannen en 26 procent van de vrouwen. Volgens de jongste cijfers van de stichting volksgezondheid en roken Stivoro zijn in 2004 239000 rokers met succes gestopt. Een miljoen deden een stoppoging, maar van hen heeft driekwart het dus niet gered. Zij kunnen in 2005 in de herkansing.

De tabaksindustrie heeft naar eigen zeggen een zwaar jaar achter de rug. Nooit eerder is de omzet zo drastisch teruggelopen. Maar reden tot klagen heeft de branche niet. Tegelijk met de fikse accijnsverhoging op 1 februari 2004, gooiden de fabrikanten ook hun eigen prijzen omhoog. Dat heeft ze afgelopen jaar pakweg 300 miljoen euro aan extra inkomsten opgeleverd. Daar komt bij dat de tabaksindustrie niet meer mag adverteren, de marketingkosten zijn dus spectaculair gedaald. Conclusie: 2004 was een fijn jaar voor de sector.

De jaarcijfers van het Bureau Tabak, de wegkwijnende voorlichtingsorganisatie van de industrie, geven aan dat de industrie goed voor zichzelf zorgt. In 1998 ging van de prijs van elk pakje sigaretten of shag nog 28 procent (ofwel 82 eurocent) naar producent en handel. In 2004 was dat al 38 procent (1,79 euro).

Voor de staatskas was 2004 trouwens eveneens een goed tabaksjaar, want de 3,7 miljoen rokers hebben samen een kleine twee miljard euro aan accijnzen en btw opgebracht.

Ook halverwege de jaren vijftig was 1 januari een datum waarop rokers probeerden te stoppen. Al zal dat in die tijd eerder om financiële, dan om gezondheidsredenen zijn geweest. De discussie over roken en gezondheid stond nog in de kinderschoenen.

Pas in 1957 kwam de Nederlandse Gezondheidsraad voor het eerst met een advies over de risico's van tabaksgebruik. De raad wilde, vooral onder oudere rokers, geen onrust zaaien. ,,Algemeen is de commissie er van overtuigd dat een waarschuwing tegen roken uit psychologisch oogpunt zijn bezwaren heeft, vooral voor de mensen die zwaar hebben gerookt. Dit belang wordt afgewogen tegen het kwaad, dat men de jongeren berokkent, als men de waarschuwing nalaat'', aldus het advies uit 1957. Er kwam een voorzichtige waarschuwing gericht op jongeren.

Er was destijds één Nederlandse wetenschapper hoogst ontevreden over het huiverige advies van de Gezondheidsraad. Het was dr. Remmert Korteweg, directeur van het Nederlands Kankerinstituut. Korteweg was een pionier op het gebied van tabaksbeleid. Hij voorspelde al in 1952 dat spoedig 25 tot 40 procent van alle sterfgevallen door kanker in Nederland door roken zouden zijn veroorzaakt. Hij zat veel te laag met zijn prognose, bleek later.

Korteweg had nota bene zelf in de commissie gezeten die het Gezondheidsraad-advies van 1957 opstelde. Hij pleitte er voor om het advies maar ver weg te stoppen in een geheime bureaulade. ,,Zoals het rapport nu is geworden zou het een grote kans aan de tabaksindustrie geven om volkomen verkeerde indrukken bij het publiek te wekken'', schreef hij aan een mede-commissielid.

De kankerspecialist ergerde zich in die jaren al aan de tabaksadvertenties in kranten. In 1959 schreef Korteweg een briefje aan een Haagse keel-, neus- en oorarts die in een stelling bij zijn proefschrift een reclameverbod voor tabak bepleitte. ,,Ongetwijfeld werkt de tabaksreclame funest'', aldus Korteweg. ,,De industrie steekt kapitalen in advertenties. Daardoor wordt elk nieuw bericht over een onderzoek waaruit het gevaar van zwaar roken schijnt te blijken, strijk en zet gevolgd door een tegenspraak in dezelfde krant.''

Het reclameverbod werd pas 42 jaar later ingevoerd.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden