En toen...nam Elsje de regie over

Een vrouw is duizend mannen 't erg, wist Vondel al toen hij in dichtvorm zijn blijdschap uitte over de ontsnapping van Hugo de Groot uit slot Loevestein in 1622 en daarbij alle lof gaf De Groots vrouw. Terechte lof, want deze Maria van Reigersbergh was inderdaad de bedenker van het plan om De Groot in een boekenkist te laten ontsnappen. Maar de uitvoering, het gevaarlijkste deel van het plan, kwam op de schouders van Elsje van Houweningen, het twintigjarig dienstmeisje van de familie De Groot. Daarom verdient zij een plaats in de rij van de erflaatsters onzer beschaving, al vergat Vondel haar te noemen.

Jan Kuijk

Het is aan Robert Fruin, de vader van de wetenschappelijke geschiedschrijving in Nederland, te danken dat haar naam in de tweede helft van de negentiende eeuw weer opdook. De gemeenteraad van Amsterdam trok daar op 20 januari 1886 de juiste consequentie uit door een straat naar haar te vernoemen en haar daarbij te rangschikken tussen zulke eminente tijdgenoten als Johan van Oldenbarnevelt, Frederik Hendrik en Hugo de Groot. Ook Gorkum kent een Van Houweningenstraat uit die tijd, evenals Delft, al wordt haar naam daar als Van Houwelingen gespeld. Gelukkig noemt die Delftse straat ook haar voornaam, zodat we redelijk zeker kunnen zijn wie zij daar bedoelen.

Het verhaal begint omstreeks 1610 als het geschil tussen de Leidse theologen Gomarus en Arminius ook buiten de universiteit doorklinkt en de zaak op den duur een politieke dimensie krijgt. Het eindigt er mee dat Van Oldenbarnevelts leven in 1619 op het schavot wordt beëindigd en De Groot (net als Van Oldenbarnevelt een arminiaan) naar slot Loevestein aan de Waal, schuin tegenover Gorkum, wordt gebracht om een levenslange gevangenisstraf uit te zitten.

Een strenge straf, maar toch in zoverre verzacht dat De Groot (meer geleerde dan politicus) voor zijn studie geregeld een kist boeken uit de Leidse bibliotheek mocht ontvangen. Ook stonden hem een paar kamers in de noordertoren ter beschikking. Zijn vrouw Maria mocht hem daar, samen met drie kinderen en twee dienstboden, verzorgen en gezelschap houden. Maria had ook toestemming om twee keer per week naar Gorkum of Woudrichem te gaan voor het doen van boodschappen, waarvoor de Staten 24 stuivers per dag ter beschikking hadden gesteld. Het huishouden ging dus in de gevangenis gewoon door.

Het ergste in die omstandigheden was het achterdochtig toezicht van de commandant van het slot, Jacob Prouning. Op de vreemdste ogenblikken kwam hij de kamers binnen en doorzocht hij geregeld de boekenzendingen op geheime brieven en breekijzers. Desondanks rijpte in Maria's brein het plan de boekenkist te gebruiken om haar man naar de vrijheid te brengen. Bij haar bezoeken aan de markt in Gorkum had ze bij de betrouwbare lintenkoopman Adriaen Daetselaer en diens vrouw daarop al gezinspeeld en had ze nauwkeurig in de gaten gehouden hoelang de overtocht met het veer van het slot naar Gorkum duurde. Er werden op Loevestein ook oefeningen gehouden. Paste De Groot wel in de kist en hoe lang zou hij het daar kunnen uithouden met als enige ventilatie het sleutelgat? Twee uur, zo was de berekening.

Op zaterdag 20 maart 1622 maakte Maria in Gorkum een definitieve afspraak met Daetselaer. De volgende maandag zou het druk zijn in de stad vanwege de jaarmarkt en Prouning zou afwezig zijn, had Maria van diens vrouw gehoord. 's Maandags was het weer weliswaar ruw, maar de stevige wind waaide in elk geval uit de goede richting. De Groot kroop tussen acht en negen uur, alleen gekleed in zijn linnen ondergoed met een Nieuw Testament als hoofdkussen, in de boekenkist. Maria legde zijn kleren voor zijn bed en zijn muilen er onder, zodat het leek alsof hij nog sliep, gaf de laatste instructies aan Elsje en liet een knecht komen om de kist met twee soldaten naar de boot te brengen. 'Voorzichtig aan', maande Elsje de soldaten en aan de steiger overreedde zij de schipper de dunne loopplank door een steviger exemplaar te vervangen. Stel je voor dat de kist te water zou raken - het ging om kostbare en geleende boeken.

Toen de schipper had losgemaakt, zwaaide Elsje demonstratief met haar halsdoek naar het kasteel, het met Maria afgesproken teken dat het tot zover goed gegaan was. Dat leek een vreemd gebaar, maar Elsje verzekerde de schipper dat ze op die manier de knecht wilde plagen omdat die haar 's morgens had bezworen de overtocht, gezien de sterke wind, niet te maken. Tegelijk ook gebruikte ze het argument van de sterke wind om de schipper te overtuigen de achteloos in het gangboord neergezette kist vast te binden. Je kon immers niet weten. En toen een van de soldaten op de kist ging zitten en met zijn laarzen tegen de wand trommelde, verzekerde ze hem dat hij daarmee moest ophouden: er zat ook porselein in de kist.

Eenmaal in Gorkum aangekomen, wilde de schipper eerst zijn eigen zaken afhandelen, maar weer was het Elsje die hem tot andere gedachten wist te brengen. De boekenkist moest doorgestuurd worden naar Delft en de beurtschipper zat in het huis van Daetselaer op deze vracht te wachten. Ook de kruiwagen om de kist te vervoeren, leek haar minder geschikt ('denk toch om het porselein'). Met een paar steekpenningen kreeg zij het voor elkaar dat twee sjouwers de kist op een berrie naar Daetselaers huis droegen.

De Groot was in veiligheid, maar niet voor lang. Als metselaar verkleed maakte hij dezelfde dag nog eens een stormachtige overtocht om via Waalwijk en Antwerpen uit te wijken naar Parijs. Hij werd een balling in Europa, die zijn vaderland alleen nog terloops en in de verte heeft gezien. En Elsje? Fruin weet te melden dat 'zij door haar aandeel in de verlossing van haar heer bijna een historisch persoon was geworden' en trouwde met Willem van Velden, die door De Groot tot advocaat was opgeleid. Of zoals historicus Fruin concludeerde: 'Zo leefde zij in een stand ver boven die waartoe zij geboren scheen'.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden