En toen ... doorbrak Trouw een taboe

Vanavond zal een uitgelezen gezelschap in de Kleine Komedie in Amsterdam kennis mogen nemen van wat veertig jaar geleden aan het Nederlandse volk werd onthouden: de voor de televisie vastgelegde 'literaire ontmoeting' tussen de dichter/criticus H.A. Gomperts en de dichter/prozaschrijver Remco Campert.

De aanleiding voor het feestje van vanavond is de 75ste verjaardag van Campert. De aanleiding om in 1964 de televisie-uitzending niet te laten doorgaan, was het feit dat Campert in de uitzending zijn gedicht 'Niet te geloven' voorlas - een inmiddels allang in de canon opgenomen vers:

Niet te geloven

dat ik knaap nog

een vers schreef over de

zilverwitheid van een berkenstam

en om mij heen

grootse dronkenschap

van de bevrijding:

het water was whisky geworden.

Alles zoop en naaide,

heel Europa was één groot matras

en de hemel het plafond

van een derderangshotel.

En ik bedeesde jongeling

moest nodig

de reine berk bezingen

en zijn bescheiden bladerpracht.

Het was vooral het woord 'naaide' dat het hoofd van de Avro-televisie, Ger Lugtenburg, in het verkeerde keelgat schoot. Tijdens de laatste repetitie las Lugtenburg het script en zei toen: ,,daar staat een vies woord - dat mag niet voor de televisie''. Het gedicht zelf stelde hij niet ter discussie - wel dat ene woord. ,,Televisie is voor een miljoenenpubliek en vieze woorden zijn voor massaconsumptie ongeschikt. We kunnen een ander gedicht kiezen.'' Maar zowel Gomperts als Campert vond dit gedicht (geschreven in 1960) voor deze periode in Camperts oeuvre representatief.

Om er uit te komen bedacht Gomperts het hele programma niet rechtstreeks uit te zenden, maar op ampex op te nemen, zodat het gedicht tevoren in zijn context kon worden bekeken. Dat gebeurde, maar ook toen vond het geen genade. De uitzending op woensdagavond 27 mei 1964 werd afgezegd en de Avro-boekhouder die met het honorarium voor Gomperts en Campert klaarstond, stak de enveloppen weer in zijn zak, vertelde Gomperts eind mei 1964 aan Hans Wierenga, de toenmalige mediaredacteur van Trouw nadat de berichten over deze Avro-censuur naar buiten waren gekomen.

De meeste kranten in Nederland hielden in hun berichtgeving de nodige afstand tot het omstreden woord. De NRC schreef, het Woordenboek der Nederlandsche Taal citerend, 'een woord dat in minder platte zin betekent naald en draad hanteren', de Volkskrant had het over 'een handeling waar wij het voortbestaan van de wereld aan te danken hebben' en ook het Algemeen Handelsblad dacht als Lugtenburg met een 'vies' woord te maken te hebben.

Kees Sorgdrager, in die dagen verantwoordelijk voor de kunstredactie van het Haarlems Dagblad, maakte van het nieuws een zakelijk bericht, waarin hij verwees naar de stemming bij de bevrijding in 1945 en een paar regels met het omstreden woord uit het gedicht citeerde. Een uur later werd hij ontboden bij Simon Koster, de hoofdredacteur, die hem meedeelde dat het zo niet kon. ,,Het is geen dichterlijk woord'', meende Koster. Aan Sorgdragers weerwoord dat er geen dichterlijke woorden bestaan, had hij geen boodschap. Er zat niet anders op dan de gewraakte tekst te wijzigen in ,,plat woord ter aanduiding van een seksuele functie''.

Wierenga deed het anders. Hij zette het verslag van zijn gesprek met Gomperts op papier en citeerde het gedicht in zijn geheel - dus met het omstreden woord. Een beetje bedremmeld, zoals zijn gewoonte was, meldde hij zich op vrijdagavond 29 mei 1964 met zijn kopij bij Henk Glimmerveen - die dag de chef van de avondredactie van Trouw. Wat besmuikt maakte Wierenga de verantwoordelijke man attent op het inmiddels bekende, maar omstreden woord. Er volgde een korte, misschien niet langer dan twee of drie minuten durende discussie, maar de eenstemmige conclusie van de avondploeg was dat het om een mooi gedicht ging en dat er niets aan de hand was als het in zijn geheel werd afgedrukt.

Verder overleg leek niet nodig. De kopij ging naar de zetterij en zo doorbrak Trouw op zaterdag 30 mei 1964 een taboe dat voor het merendeel van de Nederlandse pers had gegolden. Alleen de Leeuwarder Courant en de Friese Koerier bleken zich bij Trouw te hebben aangesloten. Pas een paar dagen later voegde Het Parool (let wel: de krant van presentator Gomperts) zich bedremmeld bij deze pioniers.

Bij Trouw bleek de volgende maandag niet iedereen op de redactie het eens te zijn met de beslissing, die de (vrij jonge) avondploeg die vrijdagavond had genomen. Met spanning werden de gevolgen afgewacht. Maar ik zie nog voor mij het verheugde gezicht van Jo Francken, de secretaris van de hoofdredactie, die mij een week later fluisterend toevertrouwde dat zich maar één geschokte abonnee had gemeld. De Nederlandse kranten, maar zeker ook de lezers van Trouw, schreven op die manier hun bijdrage aan de pers- en mentaliteitsgeschiedenis van de vroege jaren zestig.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden