En prins Willem III zag dat het goed was

De 'on-Nederlandse' moord op de gebroeders De Witt was zorgvuldig gepland

PAUL VAN DER STEEN

Tegen betaling vertoonde de Haagse zilversmid Hendrick Verhoeff nog jaren de harten van Johan en Cornelis de Witt. Als een van de betrokkenen bij de moord had hij ze persoonlijk uit hun lichamen gesneden en in een zakdoek geknoopt. Thuis had hij ze geconserveerd met terpentijn in een blikken doos. Het grootste hart van de twee was van Johan de Witt, vertelde Verhoeff erbij.

Het Haags Historisch Museum stelt tot op de dag van vandaag een kistje tentoon met de tong van Johan en de vinger van Cornelis de Witt. De lichaamsdelen maakten daarvoor deel uit van het rariteitenkabinet van de Amsterdamse burgemeester Nicolaes Witsen. In het kistje lag een briefje met de tekst: 'Dees doos bezit/ Het wonder lit/ Van Jan de Witt'.

Het boek 'Moordenaars van Jan de Witt' maakt duidelijk hoeveel meer er bewaard bleef over de dood van de raadspensionaris van Holland en zijn broer op 20 augustus 1672. Auteur Ronald Prud'homme van Reine, vooral bekend als maritiem historicus, weet bijna drieënhalve eeuw na dato ongekend gedetailleerd de aanloop naar, de fatale dag zelf en de nasleep te reconstrueren.

'On-Nederlands' is de term die vaak gebruikt wordt om de volkswoede van destijds te beschrijven. Het maakt van de moord op de twee mannen meteen een min of meer toevallige gebeurtenis. In het rampjaar 1672 zocht het gepeupel naar verantwoordelijken voor alle ellende. De gemoederen liepen hoog op en de raadspensionaris en zijn broer waren de ongelukkigen: vermoord, daarna nog eens beschoten, ondersteboven opgehangen, opengesneden en zelfs deels opgegeten.

Prud'homme van Reine kantelt het beeld. De moord was geen bedrijfsongeval van de geschiedenis, maar een zorgvuldig geplande samenzwering. Als biograaf van Michiel de Ruyter, en van vader en zoon Maarten en Cornelis Tromp kwam hij de datum 20 augustus 1672 al eens uitgebreid tegen. Het viel hem op dat er nooit serieus onderzoek werd gedaan naar de achtergronden van de gebeurtenissen op de dag van de moord en de verantwoordelijken.

De auteur brengt nu zoveel mooi materiaal samen dat het Den Haag van de zeventiende eeuw weer tot leven komt. Hij voert de lezer mee naar de Gevangenpoort, naar de herberg vlakbij waar het complot gesmeed werd, naar het stadhuis en naar huize De Witt, waar de zus van Johan en Cornelis vanuit het raam de lijken van haar broers kon zien hangen.

De moordenaars waren niet bepaald het schuim van de samenleving, maar in veel gevallen geziene, Haagse middenstanders. Ze werden nooit bestraft voor hun daden, maar juist beloond, bijvoorbeeld met mooie baantjes. Hetzelfde geldt voor de mannen die besloten dat de heren De Witt dood moesten (onder hen de rancuneuze zeeman Cornelis Tromp, door Johan de Witt op een zijspoor gezet).

Over de moord spraken de verantwoordelijken veelal met trots. Anderen hadden stiekem toch moeite om het te verwerken, en probeerden dat te verdringen met stoere praat. Zoals Adriaen van Valen die een zomer later op een avond in de herberg vertelde dat hij onderweg zijn slachtoffer was 'tegengekomen': 'Ick quam daer bij 't Groene Soodje, en daer quam mij lange Jan [De Witt] tegemoedt met een lange rouwmantel. Had ick een stock gehadt, ick had hem op sijn kop gebruit [geslagen].'

Prins Willem III keek toe en zag dat het goed was. 1672 was voor hem allerminst een rampjaar. Hij veroverde een plaats in het centrum van de Nederlandse macht. Later maakte hij succesvol de oversteek naar Engeland om daar koning te worden. De medeverantwoordelijke Haagse schutterij vereerde hij een jaar later met een persoonlijke inspectie. Een deel van de medeplichtigen voorzag hij tot hun dood van een jaargeld. Anderen vielen door eigen toedoen of omdat de prins hen liever kwijt dan rijk was na verloop van tijd in ongenade.

Ronald Prud'homme van Reine: Moordenaars van Jan de Witt. De zwartste bladzijde van de Gouden Eeuw. De Arbeiderspers, Amsterdam; 230 blz. euro 21,95

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden