En plots was daar de islam

Het grootste exemplaar van de Koran ter wereld weegt vijfhonderd kilo en bevindt zich in Kaboel, Afghanistan. Er is vijf jaar aan gewerkt om dit islamitische heilige boek te vervaardigen. Beeld EPA

De Britse schrijver Tom Holland laat treffend zien dat het orthodoxe verhaal van het ontstaan van de islam zwakker is dan het lijkt. Maar hij had nog wel een stap verder mogen gaan

Het is de tegenstelling tussen geleidelijkheid en revolutie. Het christendom en het jodendom ontwikkelden zich in de loop van eeuwen. Ze maakten deel uit van historische processen.

Plotselinge opkomst
De derde leidende monotheïstische godsdienst, de islam, is een geval apart. De islamitische historiografie beschrijft de opkomst van de islam als een soort donderslag bij heldere hemel, eerder een plotselinge radicale ingreep in de geschiedenis dan een onderdeel daarvan. De islam is bij hen daardoor een a-historisch verschijnsel.

Maar tegelijkertijd portretteren ze de islam als de enige wereldreligie met een ontstaansgeschiedenis die tot in de details is gedocumenteerd. Historischer kan het nauwelijks, zo lijkt het ineens.

Moderne wetenschappers trappen deuken in dat beeld. Vooral Duitse geleerden zoeken naar alternatieve scenario's. Ze richtten de stichting Inarah op, die binnenkort voor de derde keer een congres houdt. Deze geleerden hebben de afgelopen jaren zeven verzamelwerken geproduceerd, met zeer uiteenlopende bijdragen.

Begin islamitische geschiedschrijving
In het traditionele verhaal is er in de eerste helft van de zevende eeuw plotseling een profeet, die de loop van de geschiedenis diepgaand verandert. Ongeveer twintig jaar na zijn dood zijn de openbaringen, die hij in 23 jaar kreeg, samengevoegd in één heilig boek. Zijn aanhangers, woestijnbewoners in het huidige Saoedi-Arabië, zijn dan al druk bezig vanuit het niets een wereldrijk te stichten. De twee supermachten, het Byzantijnse en het Perzische Rijk, lopen ze pardoes omver. Perzië veroveren ze helemaal, Byzantium grotendeels.

Kritische islamologen wijzen erop dat de islamitische geschiedschrijving pas enige eeuwen na dato begint, en dus niet uit eigen waarneming rapporteert over die begintijd. Verder spreken muntopschriften het traditionele verhaal tegen. Hetzelfde geldt voor inscripties op gebouwen. Recent ontdekte oeroude koranhandschriften vertonen afwijkende tekstvarianten. Dit is maar een greep uit de kritische kanttekeningen.

De pogingen om het wetenschappelijke 'paradigma' van de islamologie te veranderen, stuiten bij behoudende islamologen op veel verzet. Trouw maakte een aantal jaren geleden in een serie artikelen de nieuwe theorieën toegankelijk voor een breder publiek. Dat resulteerde uiteindelijk in het boek 'De omstreden bronnen van de islam', dat verscheen in 2008.

Het vierde beest
Vorige week hield de Britse schrijver Tom Holland in De Balie in Amsterdam zijn boek 'Het vierde beest' ten doop, dat eerst in het Nederlands en niet het Engels verschijnt. De titel verwijst naar een visioen van de Oudtestamentische profeet Daniël. Daniël zag vier beesten uit het water oprijzen, die evenzovele wereldrijken voorstelden. Het vierde beest had tien hoorns en trapte alles kapot. Volgens sommigen stond dat beest voor het Arabische, islamitische imperium.

Holland is een geweldig verteller, zo bleek in De Balie; mondeling, maar zeker ook schriftelijk. Hij maakte naam met boeken over het antieke Perzië, het Romeinse Rijk en het middeleeuwse Europa. Hij had zich kunnen beperken tot een kleurrijke navertelling van het traditionele oorsprongsverhaal van de islam. Dat doet hij niet. Ook hij plaatst veel kritische kanttekeningen.

Hollands boek heeft een opvallende opbouw. Ongeveer twee derde bestaat uit een soort inleiding. Pas in het laatste deel gaat het rechtstreeks over de begintijd van de islam. Het meeste openlijke venijn zit in de staart.

Religieuze twisten
Die lange 'inleiding' behandelt Byzantium en Perzië. Dit is het sterkste deel van het boek. Holland laat een wereld zien die gist van religieuze twisten en overspannen eindtijdverwachtingen. Het is een overgangsperiode tussen polythëisme en monotheïsme.

Die laatste stroming bestond niet uitsluitend uit christenen en joden. Er waren groepen die moeilijk waren in te delen. De afgrenzing tussen joden en christenen komt pas geleidelijk tot stand, beide groepen zoeken nog hun uiteindelijke vorm. Veel polytheïsten bezoeken overigens even vrolijk een kerk. Tot wanhoop van priesters. In dit bonte geheel zie je al veel elementen van de latere islam.

Ook politiek is de situatie ingewikkeld. Rome (later Byzantium) en Perzië voeren slopende oorlogen met elkaar. Beide proberen tegelijkertijd de 'barbaren' buiten hun grenzen te houden. Voor de Romeinen zijn dat in Europa Germaanse en andere stammen. In het Midden-Oosten krijgen ze te maken met Arabieren. Op beide fronten passen ze vergelijkbare strategieën toe. Ze kopen de barbaren af of ze nemen hen in dienst als soldaten in grenslegers.

Koerais
Ook de Perzen hebben Arabische strijders in dienst, zodat in de oorlogen tussen de beide wereldrijken vaak Arabieren tegenover elkaar staan. Holland knoopt hier een aardige theorie aan vast over het raadselachtige woord Koerais. In de islamitische geschiedschrijving is Koerais de naam van de stam waartoe de profeet Mohammed zou hebben behoord. De Koerais botsten met Mohammed omdat ze zijn boodschap niet aanvaardden. Het probleem is dat er nergens een Arabische stam voorkomt met die naam.

In navolging van geleerden vermoedt Holland dat Koerais een vertaling is van het Latijnse foederati, bondgenoten ofwel hulptroepen. De Koerais zouden dan de Arabische hulptroepen zijn geweest van de Romeinen, zoals de Bataven dat waren in wat nu Nederland is. Dat die Arabische Koerais later golden als een stam is niet zo vreemd. Ook het Nederlandse bataljon dat begin jaren tachtig in Libanon diende in de vredesmacht Unifil, werd door de bevolking behandeld als een soort stam.

Interessant is dat Holland een stap verder gaat en een taalkundig verband legt tussen Koerais (een Aramees woord) en het Arabische woord voor polytheïsme, sjirk. Er zit in dat woord ook nog de notie van collaboratie, de Koerais waren polytheïsten die collaboreerden met de Romeinen. Lelijker kon je de aartsvijanden van de profeet moeilijk afschilderen.

Of de woordafleiding klopt, valt nog te bezien - maar leuk is hij wel. Dat geldt voor veel vondsten van de revisionistische geleerden, en daarom is het jammer dat Holland er te weinig gebruik van maakt. Wel plaatst hij, net als die geleerden, de oorsprong van de islam in een overtuigend groter historisch kader, terwijl de islamitische orthodoxie er een bijna a-historische mythologie van heeft gemaakt, vermomd als exacte geschiedenis.

Holland laat blijken dat het orthodoxe verhaal kraakt, maar praat het toch nogal vaak na. Tegelijk ontmaskert hij wel weer veel tegenstrijdigheden, via logische argumenten, maar ook door de verschillende islamitische historieschrijvers met elkaar te vergelijken. De verschillen duiden op resten van andere, weg gedrukte scenario's.

Munten
Pas helemaal achteraan in het boek geeft hij echt het woord aan de munten. Munten zijn belangrijke historische bronnen. Ze waren een effectief propagandamiddel. Het is geen kleinigheid dat de twee belangrijkste Arabische vorsten uit de tweede helft van de zevende eeuw hun eerste munten hebben laten slaan in Iran. In Iran ook, en niet in Arabië, verschijnen de eerste munten met Mohammed erop, of correcter MHMD, zonder klinkers zodat er ook nog andere lezingen mogelijk zijn.

Uitgerekend over deze munten heeft Holland het niet, terwijl hij in zijn lange aanloop juist zo veel belang hecht aan Iran. Een Europese bisschop treft in de zevende eeuw in Palestina munten aan met een kruis. Voor Holland bewijst dat hoe Byzantijns het gebied is. Je zou ook kunnen concluderen, en dat doen sommigen, dat de Arabieren zich dan nog zien als onderdeel van de christenheid.

Zoveel hoofden, zoveel meningen. Dat geldt zeker ook voor het alternatieve islamonderzoek. Het is een verdienste van Holland dat hij in mooie vertelstijl laat zien dat het orthodoxe verhaal zwakker is dan het lijkt. Maar een beetje extra peper was toch nog mogelijk geweest.

Tom Holland, Het Vierde Beest, God, de strijd om de wereldmacht en het einde van de oudheid, Athenaeum - Polak & Van Gennep, ISBN 978 90 253 69088, € 29,95

Eildert Mulder en Thomas Milo, De Omstreden Bronnen van de Islam, Meinema, ISBN 978 90 211 4210 4 € 25,00

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden