En opnieuw verontrust Damien Hirst

Op zijn tentoonstelling laat Damien Hirst de 'inboedel' van een scheepswrak zien. Het groteske verhaal eromheen bood hem de kans met iconische beelden aan de slag te gaan en er een eigen draai aan te gevenBeeld RV

Hij maakt je boos, hij maakt je gek, hij maakt je vrolijk. Damien Hirst vulde een tentoonstelling in Venetië met opgedoken schatten uit een fictief scheepswrak. Bejubeld en verguisd. Gaat dat zien!

Zelden zal een kunstshow zulke tegengestelde reacties hebben opgeroepen als 'Treasures from the Wreck of the Unbelievable' (Schatten uit het wrak van de Ongelooflijke) van de Engelse kunstenaar Damien Hirst (1965). 'Een van de slechtste tentoonstellingen van moderne kunst van het laatste decennium', schreef de ene criticus, 'Damien Hirst verkocht een leugen, en dat deed hij heel goed', schreef de ander.

Naar deze eerste show van Hirst sinds jaren werd met spanning uitgekeken. Nadat hij in de jaren negentig en nul een van de bekendste moderne kunstenaars werd door opmerkelijke beelden als een haai op sterk water, een uitstalling van pillen in een vitrine en een doodshoofd bedekt met diamanten ('For the Love of God'), werd het stil om hem heen. Steeds vaker kwam hij met slappe aftreksels van zijn sterke ideeën: eindeloze hoeveelheden stippenschilderijen, een herhaling van de pillenetalage met sigarettenpeuken, andere beesten op sterk water.

De ideeënmachine van Hirst leek uitgewerkt. De nieuwe weg die hij toen insloeg, schilderen, was ook al geen succes. Dat vak bleek veel moeilijker dan hij had gedacht.

Maar kennelijk heeft hij de afgelopen jaren ook aan iets anders gewerkt. Aan deze show in Venetië: de inboedel van een schip dat 2000 jaar geleden in de Indische Oceaan zou zijn gezonken. Hirst liet de inhoud van het schip, The Unbelievable, opduiken en toont de gevonden inhoud op twee locaties in Venetië, het Palazzo Grassi en Punta della Dogana.

Een tentoonstelling die allerlei tegenstrijdige gevoelens oproept en nog lang in je gedachten naijlt. En is dat niet precies wat kunst moet doen?

Verbazing

Zelfs al heb je het op plaatjes gezien, bij binnenkomst in Palazzo Grassi sla je van verbazing bijna achterover. Ook al omdat je je hoofd ver in je nek moet leggen, om het gigantische beeld dat de binnenplaats van het paleis in beslag neemt, helemaal te zien. Achttien meter, drie etages hoog, is dit mannenbeeld zonder hoofd. Van pikzwart beschilderd kunsthars. Een goedgebouwde naakte man, net een Grieks beeld, maar dan overdekt met koraal, algen, takjes en schelpjes.

Na dat grote beeld volgen op de verschillende verdiepingen nog tientallen 'vondsten'. Etage na etage kijk je naar beelden die verwijzen naar oude mythes: het hoofd van Medusa, Griekse vrouwenbeelden, Egyptische bustes, wilde beesten, demonen. Er lopen wormen en spinnen overheen, en overal zijn de sporen van de zee aangekoekt. En dan heb je nog maar één locatie gezien. In Punta della Dogana gaat het verder.

De grootte van de tentoonstelling is verbazingwekkend, de grootte van de beelden ook. Een heel aantal paste niet door de deur en werd in stukken gezaagd en binnen weer opgebouwd.

Het verhaal eromheen is ook al grotesk. De inboedel van het scheepswrak zou een kunstverzameling zijn geweest van een slaaf die zich had vrijgekocht. De man zou beelden hebben verzameld uit allerlei beschavingen. Dat bood Hirst de kans om met iconische beelden aan de slag te gaan en er een eigen draai aan te geven.

Hilariteit

Suppoosten moeten regelmatig aan bezoekers uitleggen dat dit echt allemaal 'kunst', dus 'namaak', is. Niet alleen de voorwerpen, maar het hele verhaal eromheen. Hirst heeft er alles aan gedaan om de illusie van het scheepswrak compleet te maken. Op verschillende quasi-serieuze films en stills is te zien hoe duikers op de bodem van de zee allerlei beelden ontdekken en ze vervolgens naar boven takelen, aan boord van een schip. Wat moet het gekost hebben om dat in scène te zetten? Je kunt verontwaardigd zijn over het feit dat Hirst de bezoekers voor de gek houdt, maar dat is moeilijk vol te houden. Is fantasie niet onontbeerlijk in kunst? Het is gewoon een goede grap van Hirst.

Het komische van deze show is ook dat die impliciet de draak steekt met andere tentoonstellingen. Zo heeft Hirst vitrines vol munten - op grootte geordend - speren en messen, kommetjes, kettingen en andere 'prullen' neergezet. In verduisterde ruimtes met ledlicht in de vitrines komen ze goed uit, net als in archeologische tentoonstellingen. Daar loop je dan langs die nepspullen. Ga je serieus kijken naar wat er op de muntjes staat - het is tenslotte kunst - of slaat dat nergens op? Wat moet je met die rijen met zwaarden en halsversieringen?

Maar is dat niet precies wat je altijd denkt in archeologische musea? Ze stallen alles uit wat er gevonden is, maar wat moet je ermee? Hirst prikkelt op speelse wijze je gedachten. Kun je een volgende keer nog zonder ironische bijgedachten een museum bezoeken?

Tekst loopt door onder de afbeelding

Op zijn tentoonstelling laat Damien Hirst de 'inboedel' van een scheepswrak zien. Het groteske verhaal eromheen bood hem de kans met iconische beelden aan de slag te gaan en er een eigen draai aan te geven.Beeld RV

Ergernis

Het idee is leuk, maar moet dat werkelijk twee grote gebouwen vullen? Al na een half uur wordt het moeilijk om elk beeldhouwwerk de volle aandacht te geven. Doe je dat toch dan valt de herhaling van zetten op. Alweer een schelp, alweer een sfinx, alweer wormen, spinnen, spons en koraal. En inderdaad, er zijn steeds drie verschillende exemplaren van elk beeld, 189 bij elkaar. Sommige van brons, andere van zilver, marmer, goud of kristal.

Dan dringt het tot je door: dit is een verkooptentoonstelling! Volgens kunsttijdschriften hebben de vaste Hirstverzamelaars ook al toegeslagen. Kopers zouden onder anderen de Joods-Libanese Nahmad-familie zijn, de Israëliër Jose Mugrabi en de Fransman Francois Pinault. Ook Chinezen hebben interesse getoond. Het grote zwarte beeld zou 12,5 miljoen euro moeten kosten.

Dan valt ook op dat niet alle bedenksels van Hirst leuk zijn. Goofy, Mickey Mouse, Mowgli: oké, één stripfiguur is grappig, maar drie is te veel. En om nou meermaals je eigen beeltenis te gebruiken, dat gaat ook wel ver.

Het woord kitsch licht steeds op in je hoofd. Dat komt niet alleen door de verwijzingen naar lage cultuur - behalve de stripwereld komt de rappers-scene voorbij. De perfect gemaakte beelden hebben ook iets leegs en kouds. Met hun dure materialen staan ze voor de oppervlakkige wereld van blingbling en reclame. Swarovski-schoonheid. Zelfs het beeld van Carrara-marmer voor de ingang van de Punta della Dogana lijkt uit een Chinese fabriek te komen.

Alle afgebeelde lichamen verbeelden het hedendaagse schoonheidsideaal, nergens is sprake van een tekort of zwakte. Geen schijn van kans dat deze onpersoonlijke perfectie je ontroert.

Bewondering

Maar zijn we nu geërgerd door Hirst of doordat hij ons laat zien hoe onze beeldcultuur in elkaar zit? Is Hirst blingbling of geeft hij commentaar op blingbling? Bij veel beelden is het laatste het geval. Neem de zogenaamd Griekse vrouwenbeelden die hij ons voorschotelt. Vrouwen zijn door de eeuwen heen steeds anders afgebeeld. Er zijn hele oude Griekse beeldjes met het vrouwenlichaam in de vorm van een omgekeerde driehoek, Rubens schilderde vrouwen moddervet. Hirst schotelt ons de moderne variant voor: het lichaam van een barbie. Met pronte borsten en platte buik. Is dat kitsch? Je kunt het ook als een weergave van het moderne ideaal opvatten.

Hirst laat je ook opnieuw nadenken over oude beelden. Een echt faraobeeld is afstandelijk en onpersoonlijk. We leren Toetanchamon of Nefertete niet kennen. Dat realiseer je je des te beter als je kijkt naar zijn farao, die wel erg op Pharrel Williams lijkt. Hij kijkt je arrogant aan, houdt zijn hoofd net een beetje scheef en heeft een tepelpiercing.

Hirsts Egyptische vrouwenhoofd - daar hebben we Kate Moss - kijkt ons met groene ogen ongekend doordringend aan.

Bovenal becommentarieert Hirst zijn eigen werk. Zijn thema's - dood, kitsch, griezelige beesten, Mickey Mouse - en vormen - uitstallingen in vitrines, dure materialen, de schedel, dingen onder water -, het is er allemaal. Je moet constateren dat Hirst zichzelf opnieuw heeft uitgevonden, zonder ontrouw te zijn aan zichzelf.

Tekst loopt door onder de afbeelding

Beeld RV

Teleurstelling

Stel je hebt een geluksavond in het casino of een plotselinge erfenis van een onbekende tante, welk object zou je dan willen aanschaffen uit het scheepswrak? Zou de moderne farao een plekje op de schoorsteenmantel krijgen? Zin in een Medusahoofd, of de kat of aap van goud? De enorme schelp in een hoekje van de kamer? Dat kleine in zilver uitgevoerde gevecht tussen 'Hydra en Kali'? Nee, er is niets dat zo'n indruk maakt dat je ernaar wil blijven kijken. Hirsts kunst is en blijft ideeënkunst voor het hoofd, niet voor het hart. Intelligent commentaar op hoe wij omgaan met beelden, maar niets dat de door hem geconstateerde leegte van onze tijd vult.

Is dat erg? Nee, want een kunstenaar hoeft niet te behagen. En verontrusten doet Hirst des te meer.

'Treasures from the Wreck of the Unbelievable'. Damien Hirst. De tentoonstelling is nog tot en met 3 december te zien in Palazzo Grassi en Punta della Dogana in Venetië. Op dinsdag gesloten. Info. www.palazzograssi.it

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden