En nu het Lauwersmeer nog

Voor de Waddenvereniging is de aanleg van de vismigratierivier in de Afsluitdijk slechts een eerste stap. Ook bij het Lauwersmeer moet er een gat in de dijk komen.

Het was reden voor een feestje. Binnen een periode van zeg vier jaar, lukte het de Waddenvereniging de plannen voor een zogeheten vismigratierivier rond te krijgen, mét financiering. Iedereen betaalt mee, en het project kan worden uitgevoerd in een operatie waarin Rijkswaterstaat ook de gehele dijk versterkt. Toch een garantie dat het natuurproject niet uitloopt.

Vissen als spiering, maar ook ansjovis en wat vroeger nog de Zuiderzee-haring heette, volgen straks de lokstroom van zoet water die uit de nieuwe doorgang stroomt, en zwemmen dan via een kronkelige neprivier het IJsselmeer in. Onderzoeksbureau Imares heeft uitgerekend dat dit er jaarlijks honderden miljoenen kunnen zijn.

"Vroeger was de spiering belangrijk voor de commerciële visvangst in de Zuiderzee", zegt marien bioloog Wouter van der Heij van de Waddenvereniging. "En met het herstel van de populatie kan dat weer gebeuren. Maar spiering is tevens het voedsel van de snoekbaars en snoek, terwijl ook sterns er dol op zijn." Wat dat betreft is de vismigratierivier een mooie aanvulling op de ontwikkeling van de MarkerWadden, net ten zuiden van de Houtribdijk. Natuurmonumenten legt daar eilanden aan met zand, klei en slib uit het Markermeer. Daardoor wordt niet alleen de waterkwaliteit verbeterd, de slibplaten moeten straks ook vogeleilanden worden. En een flinke hoeveelheid spiering doet dan wonderen.

Een visopening in de Houtribdijk die nu nog Enkhuizen met Lelystad verbindt, zou een mooie nieuwe stap kunnen zijn, maar eigenlijk heeft Van der Heij zijn zinnen gezet op iets veel groters: het Lauwersmeer. Dit natuurgebied van zestig vierkante kilometer was ooit de Lauwerszee, de brakke monding van het Reitdiep en de enige open verbinding van de stad Groningen met de zee. Na de watersnood van 1953 stond Rijkswaterstaat voor de keuze de dijken rond de Lauwerszee te verhogen tot deltahoogte, of de zeearm af te sluiten. Onder druk van de Friezen (De Lauwerssé moat ticht!) werd voor het laatste gekozen.

Maar veiligheid en natuur zijn te combineren, laat de vismigratierivier zien. "Dat project is weliswaar een prijzig alternatief (55 miljoen euro - HM) omdat het IJsselmeer de bestemming heeft van een zoetwaterreservoir. Er mag geen zout water aan worden toegevoegd", zegt Van der Heij. "Maar het Lauwersmeer heeft die bestemming niet. Dat mag verzilten, waardoor met een veel eenvoudiger ingreep grote resultaten te halen zijn."

De Waddenvereniging gaat de komende jaren pleiten voor een nieuwe stuw in de dijk die het Lauwersmeer afsluit van de Waddenzee. Of voor de verbouw van de huidige. Op dit moment kan deze alleen zoet water lozen op de Waddenzee, maar in een nieuwe situatie zou deze twee kanten moeten dienen. Het Lauwersmeer krijgt dan een beperkt getij terug, verzilt, en zal dan niet alleen de spieringen, haringen en ansjovis huisvesten, maar ook de kraamkamer worden van platvis als bot, schol en tong. Zelfs seizoensgasten als zeebaars, harder en poon zullen er verschijnen. "Als ze de zoete lokstroom volgen, gaan ze uiteindelijk met een achtbaan-vaart door de stuw."

Niet alleen de visstand in de Waddenzee zal van een open Lauwersmeer profiteren, de natuur achter de huidige dijk ook. "Het Nationaal Park heeft erg veel last van verruiging. Het riet wordt oud, en de elzen en wilgen rukken op. Als je niets doet, groeit het helemaal dicht en neemt de natuurlijke waarde af", zegt Van der Heij. Beschermde vogelsoorten kunnen er dan niet meer terecht.

"Op dit moment probeert Staatsbosbeheer dit met grote grazers tegen te gaan. Maar de Galloways kunnen niet tegen de verruiging opeten. Een beperkt tij, en de verzilting die daardoor ontstaat, pakken dit probleem wel aan. Elzen en wilgen kunnen namelijk niet tegen zout." Daarbij komt, zegt de marien bioloog, dat er met de openstelling geleidelijk unieke brakke natuur ontstaat die erg bij Nederland hoort, maar bijna afwezig is. "Deze is alleen te vinden in de delta's van de grensrivieren als de Eems en de Westerschelde."

De heropening van het Lauwersmeer zou volgens Van der Heij een enorme stap zijn in het slechten van de barrières voor vissen, én een erkenning van het bestaan van het fenomeen vistrek, terwijl de meeste mensen slechts de vogeltrek kennen. Wat dat betreft zijn er vooral in het noorden nog veel dijken door te steken: Van der Hey heeft ook het Amstelmeer bij Den Helder op het oog. "Maar het wemelt hier in het noorden van de maren, zijlen en diepen. Kijk maar naar de plaatsnamen. Die kunnen bijna stuk voor stuk in ere worden hersteld."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden